انطباق اقدامات گروه های تکفیری با موازین حقوق بین الملل- قسمت ۶

تروریسم از واژه «إرهاب» و در زبان عربى از مادّه (ر ه- ب) به معناى ترساندن آمده است. «إرهاب» صداى ترسیدن شتر است. «إرهابیون» (تروریست‏ها) ویژگى‏اى است که بر افرادى اطلاق مى‏شود که براى جامه عمل پوشیدن به اهداف سیاسى خودشان گام در راه‏هاى خشن مى‏گذارند. «إرهاب» در لغت به معناى تاکتیک یا ابزارى است که گروه‏هاى مطرود جامعه تلاش مى‏کنند تا از این راه به دنبال کسب قدرت و دفاع از خود بروند. هم‏چنین این واژه در لغت به معناى ترساندن و گرفتن امنیت به معناى گسترده‏اش با هدف محقّق ساختن منافع مشخّصى آمده است. معادل این واژه در زبان انگلیسى «terror» به معناى وحشت و هراس است.[۳۲۲] واژه «إرهاب» در قرآن کریم در چندین آیه و با معانى متفاوت آمده است. در آیه ۴۰ از سوره بقره به معناى «ترس از خداوند متعال» آمده است: وَ أَوْفُواْ بِعَهْدِى أُوفِ بِعَهْدِکُمْ‏ وَ إِیَّاىَ فَارْهَبُون‏.[۳۲۳] در آیه ۶۰ سوره انفال به معناى ایجاد هیبت و ترساندن آمده است: وَ أَعِدُّواْ لَهُم مَّا اسْتَطَعْتُم مِّن قُوَّهٍ وَ مِن رِّبَاطِ الْخَیْلِ تُرْهِبُونَ بِهِ عَدُوَّ اللَّهِ وَ عَدُوَّکُمْ وَ ءَاخَرِینَ مِن دُونِهِمْ لَا تَعْلَمُونَهُمُ اللَّهُ یَعْلَمُهُمْ وَ مَا تُنفِقُواْ مِن شىْ‏ءٍ فىِ سَبِیلِ اللَّهِ یُوَفَّ إِلَیْکُمْ وَ أَنتُمْ لَا تُظْلَمُون‏[۳۲۴]. هم‏چنین در آیه ۲۶ سوره انفال مبارزه اسلام با آدم‏ربایى ذکر شده است: وَ اذْکُرُواْ إِذْ أَنتُمْ قَلِیلٌ مُّسْتَضْعَفُونَ فىِ الْأَرْضِ تخَافُونَ أَن یَتَخَطَّفَکُمُ النَّاسُ فَاوَئکُمْ وَ أَیَّدَکُم بِنَصْرِهِ وَ رَزَقَکُم مِّنَ الطَّیِّبَاتِ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُون‏[۳۲۵]؛ و آدم‏ربایى را از مظاهر خشن تروریسم شمرده است؛ زیرا مشتمل بر ایجاد رعب و وحشت و ترساندن دیگران است‏[۳۲۶]. حال که فهمیدیم «إرهاب» به معناى تجاوزگرى است؛ باید به این مطلب اشاره کنیم که این کار در شریعت اسلامى از دو حالت خارج نیست؛ یا به حقّ است که در نتیجه جایز، و یا ناحقّ است که حرام است.
قلمرو معنایى این واژه (إرهاب) در بستر زمان نزد دانشمندان مسلمان اهل سنّت گسترش یافت؛ تا آنجایى‏که این تعبیر بر مخالفت با حکمرانان (اولى الأمر) منطبق شد. خلفاى اموى و عبّاسى و پس از آن‏ها پادشاهان و حکمرانان دیگر از این واژه سوء استفاده کردند تا مخالفین آن‏ها و یا به تعبیر شناخته شده امروزین، معارضین سیاسى را در بر بگیرد. بر این اساس ضرورى است که به دنبال واژه‏اى باشیم که با دقّت بیشترى از ترساندن بر اساس فهم اسلامى تعبیر مى‏کند[۳۲۷].
معجم الوسیط، «إرهاب» را این‏گونه تعریف کرده است: ویژگى‏اى است که بر افرادى اطلاق مى‏شود که براى محقّق ساختن اهداف سیاسى خود راه خشونت و ترساندن را برمى‏گزینند[۳۲۸]. فرهنگ لغت آکسفورد واژه «terrorism» یا «الإرهاب» را این‏گونه شرح داده است: کاربرد غیر قانونى و غیر مجاز خشونت و ایجاد رعب و وحشت در راه تحقّق اهداف سیاسى‏[۳۲۹]. تروریسم از طریق خشونت‏[۳۳۰] یا تهدید به خشونت و سپس اجبار، نیروى قهرى و ربایش جهت نابودى دشمنان قوى و خفه کردن صداهاى اعتراضى آن‏ها و ترساندن بیشتر مردم تحقّق پیدا مى‏کند. تروریسم، یکى از بزرگ‏ترین ابزارهاى فشار اجتماعى است‏[۳۳۱].
مجمع عمومى سازمان ملل در سال ۱۹۳۷ این واژه را این‏گونه تعریف کرده است: همه اعمال مجرمانه ضدّ کشورها که به حکم ماهیت یا هدف این اعمال، کارش برانگیختن ترس در جان شخصیت‏هاى مشخّص یا گروهى از افراد جامعه و یا توده مردم است‏[۳۳۲].
قانون تصویب شده توسّط مجمع عمومى سازمان ملل در سال ۱۹۹۹ در مورد اقدامات مقابله با تروریسم بین‏المللى دربردارنده این تاکید است که اقدامات مجرمانه که طبیعت آن‏ها برانگیختن ترس در جان عموم مردم یا گروهى از اشخاص به خاطر اهداف سیاسى است؛ در هیچ شرایطى و با هیچ دیدگاه و راهبردى توجیه‏پذیر نیست؛ فرقى نمى‏کند که دیدگاه و نظریاتى که براى این توجیه به کار گرفته مى‏شود سیاسى باشد یا فلسفى یا ایدئولوژیک یا رادیکالى یا نژادپرستانه یا دینى و یا هر دیدگاه دیگر.
تروریسم بین‏المللى، عبارت است از اقدامات و ابزار ناموجّهى که سازمان‏ها یا کشورها براى برانگیختن ترس عموم مردم یا گروهى از آن‏ها به علل سیاسى بدون توجّه به انگیزه‏هاى گوناگون آن از آن‏ها بهره مى‏برند. در سایت فرهنگ لغت «لاروس» به زبان فرانسوى در کنار چند سطر نخست تعریف واژه «ارهاب» (تروریسم) تصویرى از «مناحم بیگن»، نخست‏وزیر اسبق رژیم صهیونیستى قرار داده شده که پشت‏سر او پرچم اسرائیل نمایان است‏[۳۳۳]. فرهنگ لغت لاروس که مرجع و ضامن علمیت و بى‏طرفى براى میلیون‏ها فرانسوى و همه ملّت‏هاى فرانسوى‏زبان در گوشه و کنار دنیا (فرانکفونى)[۳۳۴] به حساب مى‏آید؛ مناحم بیگن و اسرائیل را به عنوان نماد برجسته ارهاب معرّفى مى‏کند؛ نه مواردى مانند: سازمان‏هاى تروریستى القاعده، یا «پرچم‏هاى سرخ» در ایتالیا، یا «راه درخشان» در پرو، یا ارتش سرّى فرانسه و یا سازمان‏هاى تروریستى پیرامون اسرائیل؛ بلکه برعکس، لاروس تروریسم را این‏گونه تعریف مى‏کند: اقدامات خشنى که با هدف ایجاد فضایى از ناامنى، تصرّف حکومت یا با انگیزه ایجاد نفرت نسبت به یک جامعه یا حکومت و یا باورهاى دینى صورت مى‏پذیرد. در کتاب معجم مصطلحات العلوم الإجتماعیه مقصود از ارهاب انتشار ترسى دانسته شده که جسم و عقل را برمى‏انگیزد؛ یعنى روشى که گروه‏هاى سازمان‏یافته یا احزاب تلاش مى‏کنند تا بوسیله آن، اهداف خود را از راه به کارگیرى خشونت و متوجّه کردن فعّالیت‏هاى تروریستى به سمت ضدّیت با افراد عادّى یا نمایندگان حکومت که با اهداف این گروه مخالف و معارض هستند؛ محقّق سازند. تخریب مستغلّات و املاک و از بین بردن محصولات کشاورزى در برخى از اوقات، نمادهاى فعّالیت تروریستى به شمار مى‏روند[۳۳۵].
جامعه‏شناسى سیاسى تروریسم را این‏گونه تعریف کرده است: هر حرکت یا رفتار بشرى که در تعامل با مدیریت روابط انسانى به هنگام اختلافات آن‏ها در زمینه‏هاى فرهنگى، اجتماعى، اقتصادى و سیاسى به سراغ به کارگیرى مقدارى از قوه قهریه شامل اجبار و آزار جسمى و به کارگیرى غیر قانونى اسلحه و تکنولوژى‏هاى سنّتى و مدرن شکنجه که مخالف با حقوق اساسى بشر مورد تاکید و تایید ادیان آسمانى و پیمان‏هاى بین‏المللى مى‏رود. هدف آن‏ها از این کار محقّق ساختن اهدافى در آن زمینه‏ها و عرصه‏ها است که بین مقهورسازى، فشار، اصلاح، به حاشیه راندن و تبعید کردن در نوسان است. گاهى افراد دیگرى غیر از گروه هدف هم مورد تجاوز و ستم قرار مى‏گیرند[۳۳۶]. قانون عراقى مقابله با تروریسم مصوّب سال ۲۰۰۵، تروریسم را این‏گونه تعریف کرده است: هر اقدام مجرمانه توسّط یک فرد یا گروه سازمان‏یافته که در آن فرد یا مجموعه‏اى از افراد یا گروه‏ها یا نهادهاى رسمى یا غیر رسمى را با هدف‏هاى تروریستى مانند: اختلال در وضعیت امنیتى یا ثبات یا وحدت ملّى یا وارد کردن رعب و وحشت بین مردم و یا ایجاد هرج و مرج مورد هدف خود قرار داده و باعث وارد آمدن زیان‏هایى به دارایى‏هاى عمومى یا خصوصى شود[۳۳۷]. الکس اشمید در اثر خود به نام راهنماى تحقیق درباره مفاهیم، نظریه‏ها، اطلاعات پایه و تألیفات در باب تروریسم بیش از صد تعریف از تروریسم گردآورى کرده است. در مجموع به عناصرى مشترک در تعاریف رسیده است که عبارتند از: «خشونت، جنبه سیاسى پدیده، وحشت و ترس».[۳۳۸] عمومى‏ترین ویژگى تروریسم، خشونت یا تهدید به خشونت مى‏باشد.[۳۳۹] هر اقدام تروریستى نوعى اقدام خشونت‏آمیز نیز مى‏باشد، اما هر عمل خشونت‏آمیز، اقدامى تروریستى نیست. اقدام خشونت‏آمیز دو وجهى است: قاتل و مقتول یا ضارب و مجروح، درحالى‏که اقدام تروریستى یک وجه آن انجام «خشونت و تهدید»، وجه دوم آن «انتقال پیام خشونت» و وجه سوم آن «احساس وحشت جدى» مى‏باشد. از نظر اشمید بین هدف خشونت و هدف ترور و بین قربانى و حریف تفاوت وجود دارد؛ در یک‏ قتل تروریستى قربانى به راحتى مى‏تواند تغییر کند، زیرا هدف غایى تأثیر بر افکار عمومى است.[۳۴۰] الکس اشمید، چهار دلیل اصلى براى مشکلات موجود بر سر راه ارائه تعریف قابل قبولى براى همگان از واژه «تروریسم» مى‏آورد:

  1. تروریسم، مفهومى اختلافى است؛ زیرا تروریست از دیدگاه برخى، پیکارگرى است که براى آزادى مى‏جنگد و از دیدگاه فرد دیگر، تروریست، افرادى مانند بن‏لادن است و بس.
  2. تروریسم مرتبط با مجرمانه دانستن یا نداستن برخى از فعّالیت‏ها و مجموعه‏ها است؛ مانند لوایح سازمان‏هاى تروریستى در ایالات متّحده آمریکا، سازمان ملل و اتّحادیه اروپا به عنوان نمونه. شاخصه ها و اجزای مفهومی تروریسم به شرح زیر ترسیم گردیده است :

خشونت: عمومی ترین ویژگی تروریسم خشونت یا تهدید به استفاده از خشونت می باشد . با این وجود این واژه نمی تواند مفهوم اختصاصی از خشونت تروریستی ارائه دهد و بسیاری از دیگراقدامات که نمی تواند مفهوم اختصاصی از خشونت تروریستی ارائه دهد و بسیاری از دیگر اقدامات که نمی توان آنها را تروریسم نامید از قبیل شورش ، جنایت سازماندهی شده جنگ را در بر می گیرد.
قربانی : انتخاب تصادفی یااز روی هدف غیر نظامیان یکی از ویژگیها و معیارهای اقدامات تروریستی است. در این خصوص برخی گروه ها ی تروریستی نظیر ارتش جمهوری خواه ایرلند قبل از حملات خود به مردم هشدار می دهند تا از شما قربانیان کاسته شود و برخی نظیر القاعده به دنبال بیشرین قربانی می باشد.
هدف : هدف تروریسم ایجاد وحشت و ترس در قربانی است که این قربانی می توانند حکومت کل جامعه یا گروهی از اعضای جامعه باشد.
انگیزه : اقدامات تروریستی ممکن است برای رسیدن به اهداف سیاسی یا مذهبی انجام شود و یا ممکن است بر اساس کسب منافع شخصی صورت گیرد. اگر سارقی به بانک حمله کند و پس از
کشتن رئیس بانک با مقداری پول فرار کند نمی توان او را تروریست نامید ولی اگر انگیزه همین شخص در سرقت از بانک ایجاد ترس و وحشت در مردم با مقاصدی مانند بی اعتقاد کردن مردم به بانکها و بی ثبات کردن اقتصاد باشد این کار یک اقدام تروریستی به حساب می آید.
قانونمندی : غیر قانونی بودن یکی از ویژگی های بارز تروریسم است .
قبول مسئولیت: صدور بیانیه پس از اقدام تروریستی یکی از ویژگیهای تروریسم است. این بیانیه می تواند ضمن قبول مسئولیت اقدام ترویج کننده مواضع عقیدتی ، سیاسی یا ملی تروریست ها نیز باشد.
عامل اقدام تروریستی: بسیاری از تعاریف تروریسم اقدامات حکومتهای قانونی را به عنوان اقدام تروریستی در نظر نمی گیرند مگر آنکه کار آن ها پنهانی و در زمانی غیر از جنگ انجام شود.
پلیس اتّحادیه اروپا (یوروپل) بر اساس دانش نامه های مربوط به تروریسم، تروریسم را بر اساس ایدئولوژى تعریف کرده است: تروریسم ملی گرا، تروریسم سیاسی، نارکو تروریسم، تروریسم مذهبی، تروریسم تحت حمایت حکومت ها، تروریسم دولتی، سایبر تروریسم، تروریسم آزاد، تروریسم هسته ایی، تروریسم شیمیایی، تروریسم کشاورزی، تروریسم جنایی و تروریسم انتحاری.
تروریسم ملی گرا: گونه ای از تروریسم معرفی گردیده که به واسطه آن تروریست ها به دنبال یک حکومت مستقل و پایان دادن به اشغال کشور و یا حرکت ضد استعماری برای پایان دادن به استعمار کشور و کسب استقلال آن می باشند. این واژه همچنین برای توصیف گروه هایی که به دنبال ایجاد یک حکومت مستقل در یک منطقه قومی و مذهبی می باشند نیز بکار رفته است. با وجود معرفی تروریسم ملی گرا به عنوان یکی از انواع تروریسم ویژگیهای آن محل مناقشه است و هنوز مشخص نیست چه نوع جنگ یا خشونت مشروع تلقی می گردد. از سوی دیگر این گونه گروه ها بیشتر خود را مبارزان راه آزادی درگیر در یک جنگ نا متقارن معرفی می کنند.
تروریسم سیاسی: نوعی از تروریسم معرفی شده که برای تحت تاثیر قرار دادن تحولات اجتماعی سیاسی که احتمال وقوع آنها به طرق مسالمت آمیز میسر نمی باشدبه کار می رود و گفته می شود این نوع از تروریسم از سوی گروههای کوچک فاقد پایگاه قدرت مورد استفاده قرار می گیرد و زمانی بیشترین تاثیر را دارد که علیه یک حکومت ظالم یا استبدادی به کار گرفته شود.
نارکو تروریسم: تروریسم و اقدامات تروریستی ای معرفی شده که از سوی سوداگران مواد مخدر به کار گرفته می شود. این نوع تروریسم اولین بار از سوی رئیس جمهور پرو در سال ۱۹۸۳ میلادی برای توصیف حملات تروریست گونه علیه پلیس مبارزه با مواد مخدر این کشور بکار برده شد. نارکو تروریسم برای توصیف حملات سوداگران مواد مخدر برای تاثیر گذاری بر سیاست های دولت و عدم اجرای قانون به واسطه تهدیدات منظم و استفاده از خشونت استفاده می شود.
تروریسم مذهبی : نوعی از خشونت مذهبی است که اقدامات آن به واسطه مذهب توجیه می شود. در این چارچوب تروریسم مسیحی ،تروریسم اسلامی، تروریسم یهودی و هندو به عنوان تروریسم مذهبی معرفی شده است.
تروریسم تحت حمایت حکومت ها : نوعی از تروریسم معرفی شده که برای توصیف حمایتها خصوصا حمایت مالی از سازمانهای تروریستی توسط حکومتها بکار می رود. این کمکها اغلب به عنوان پاداش حملات تروریستی توسط کشور یا کشورها به گروه های تروریستی اعطا می گردد. تروریست تحت حمایت حکومتها دارای نتایج استراتژیک معرفی شده و در مواقعی بکارگرفته میشود که امکان استفاده از نیروهای نظامی و متعارف وجود ندارد . در غرب تروریسم تحت حمایت حکومتها اغلب برای نشان دادن و توصیف سیاستهای مشخص و تامین منابع مالی گروه های تروریستی توسط کشور های غربی و اسلامی بکارگرفته شده است. کشورهای کوبا ،پاکستان ،ایران ،برتانیا، ایالات متحده به عنوان حامیان تروریسم تحت حمایت حکومتها معرفی شده اند.
تروریسم دولتی: به استفاده دولتها از خشونت و سرکوب علیه گروه ها یا مردم آن کشور یا یک کشور دیگر اطلاق می گردد. این نوع از تروریسم می تواند توسط خود نیروهای رسمی حکومت مانند پلیس یا ارتش انجام شود مانند اسرائیل علیه مردم فلسطین یا انجام آن به گروه های تروریستی و شبه نظامی مورد حمایت دولت سپرده شود.
سایبر تروریسم: یکی دیگراز انواع تروریسم معرفی شده که به تلاقی تروریسم و فضایی سایبر اقدام به از کاراندازیسیستم های اطلاعاتی می نماید.
تروریسم آزاد :تروریسم آزاد به اقدامات تروریستی لقب داده شده که بدون حمایت یا وابستگی به سازمانهای تروریستی توسط افراد یا گروه های کوچک با هدف شخصی ،بشر دوستانه ، یا حمایت از حمایت محیط زیست انجام می شود.
تروریسم هسته ایی : این نوع تروریسم به اقداماتی گفته می شود که در آن از تسلیحات هسته ای علیه مردم و غیر نظامیان استفاده می شود این نوع اقدام شامل استفاده از بمب ها و موشکهای هسته ایی علیه اهداف غیر نظامی و همچنین اقدام علیه راکتورها یا مخازن و انبارها و زاغه های محل نگهداری تجهیزات و سلاح های هسته ای و در نتیجه ایجاد فاجعه در یک منطقه یا کشور می گردد.
بیو تروریسم: به اقدامات تروریستی اطلاق می شود که در آن از تسلیحات یا مواد کشنده بیولوژیک برای اهداف غیر نظامی استفاده می شود که نمونه های معروف آن پاکت های حاوی میکروب آنتراکس در ایالات متحده در سال ۲۰۰۱ و حمله فرقه امریکایی راج نیش آمریکایی با استفاده از باکتری سالمنلادر بارهای شهر آریگان در سال ۱۹۸۴ می باشد.
تروریسم شیمیایی : به اقدامات تروریستی اطلاق می شود که از مواد و
عوامل شیمیایی در بمب ها و یا موشک ها از این نوع حمله بیشتر در جنگ های میان کشورها استفاده شده است .
تروریسم کشاورزی : با استفاده از تاکتیک های بیو تروریسم با هدف نابودی مزارع مواد غذایی نظیر غلات انجام می گیرد . این نوع تروریسم تاکنون نمونه ای نداشته اما تاکید شده این تروریسم پاشنه آشیل کشورهای غربی است و به آن توجه خاص دارند.
تروریسم جنایی : ناظر به اقدامات تروریستی تشکیلاتی با مطامع مشخص می باشد.
تروریسم انتحاری : فعالیت آنها به سوی فرهنگ ها و دانش نامه ها است. تروریسم انتحاری به معنای قربانی شدن خود خواسته فرد برای یک حمله تروریستی است. وبیشتر از اواخر قرن بیستم رایج گردیده اقدامات تکفیریان می تواند مصداق بارز تروریسم دینی یا مذهبی باشد. در این قسمت به بررسی موضوع تروریسم و میزان مسئولیت تکفیریان و کشورهای حامی آنان در قبال اعمال خود در عرصه بین المللی خواهیم پرداخت. کشورهای جهان سوم ضمن اصرار بر اولویت تعریف تروریسم بین المللی تاکید داشتند که باید جامعه بین المللی به مفهوم مشخص از این واژه دست یابد و سپس برای مقابله با آن راهکارهایی مناسب اتخاذ نماید. آن ها بر این اساس خواهان برگزاری یک کنفرانس بین المللی برای تعریف و تبیین واژه تروریسم و تفاوت آن با جنبش های رهایی بخش بر اساس قطعنامه ۳۰۳۴ مجمع عمومی که از مشروعیت مبارزات نهضت های آزادی بخش ملی حمایت می نمود شدند. قطعنامه مذکور منشاء اختلاف نظر بین نمایندگان شرق و غرب بود . بیشترین هراس کشورهای در حال توسعه محدود شدن فعالیت جنبش های رهایی بخش بود. به اعتقاد این کشورها هر گونه تلاش برای تعریف تروریسم نبایستی خللی بر فعالیت گروههای رهایی بخش دارد می آورد.لذا این کشورها در احلاس چهل و ششم اعلام نمودند که تشکیل یک کنفرانس جهانی به پایان دادن به اختلافات نظرهای موجود بر سر تعیین اعمال تروریستی و تداخل عمدی تروریسم با مبارزات آزادی بخش کمک خواهد کرد. مشکل ناشی از فقدان تعریف شناخته شده و دقیقی از نهضتهای آزادی بخش و تروریسم بود . تعدادی از کشورهای جهان سوم توسل این نهضتها به خشونت را در مقوله تدابیر دفاع مشروع از خود در مقابل استعمار تلقی می نمودند ولی نگرش تعدادی دیگر از آنها بر مبنای لزوم رعایت حقوق بشر در مبارزات کسب استقلال بود یعنی کشتار ، بدون تمایز افراد نظامی و غیر نظامی در کنار مبارزات رهایی بخش را در محدوده تروریسم قرار می دادند. خواسته کشورهای جهان سوم در قطعنامه ۱۹۹۱ در مجمع عمومی به تصویب رسید تجلی یافت . در این قطعنامه بر اصل غیر قابل انکار حق تعیین سرنوشت مردمی که تحت استعمار بودند و مشروعیت جنبش های رهایی بخش تاکید شده بود. پس از اجلاس چهل و ششم به دلیل گسترش اقدامات خشونت آمیز در کشورهای در حال توسعه موضع کشورهای مدافع تشکیل یک کنفرانس بین المللی برای تعریف تروریسم تضعیف و به غرب نزدیکتر گردید. همچنین اصرار بر تمایز بین اعمال تروریستی و مبارزات رهایی بخش کمرنگ شد. این موضوع در بیانیه ای تحت عنوان «اقدام برای محو تروریسم بین المللی» که به تصویب مجمع عمومی رسییدانعکاس یافت. در بیانیه مذکور به تفاوت میان تروریسم و مبارزات رهایی بخش اشاره ای نشده و تروریسم به هر شکل و انگیزه ای محکوم گردیده بود. و ضمن شناسایی کلیه شیوه ها و رفتارهای تروریستی به مثابه اعمال جنایی و غیر قابل توجیه در قسمت اجرایی از دولتها خواسته شده بود که بطور هماهنگ برای حل معضل تروریسم اقدام نمایند. مواضع کشورهای غربی :این کشورها تعریف تروریسم را نه مثبت و نه عملی میدانستند. از دیدگاه آنها معضل تروریسم چنان حاد بوده که اتخاذ تدابیری برای مبارزه با آن بر تعریف این واژه اولویت داشت و موثرترین و بهترین راه مقابله با تروریسم برخورد موردی یعنی روبهرو شدن با موارد مختلف تروریسم و تصویب کنوانسیونهایی برای مقابله با آن بود .دولتهای غربی عضو شورای امنیت از تعمیم مفهوم تروریسم فارغ از علل و انگیزه ارتکاب آن حمایت می نمودند. این امر کاملا قابل درک است زیرا به این ترتیب بستری مناسب برای ارتباط دادن مسئله تروریسم با تهدید صلح فراهم می شد و شورای امنیت این امکان را می یافت که بطور سلیقه ای با تاکید بر فصل هفتم منشور با بحرانهای بین المللی رو به رو گردد.تروریسم در هنگام تصویب کنوانسیون‏هاى چهارگانه ژنو به اندازه امروز نه وجود داشت و نه جدى گرفته مى‏شد. از این‏رو در چهار کنوانسیون مفصل تصویب‏شده، تنها یک ماده از کنوانسیون چهارم حاوى مقرراتى در خصوص تروریسم است. ماده ۳۳ این کنوانسیون مقرر مى‏دارد: «هیچ شخص مورد حمایتى را براى جرمى‏ که او شخصاً مرتکب نشده نمى‏توان مجازات کرد. مجازات‏هاى دسته جمعى همچنین تمامى تدابیر رعب‏آور و تروریسم ممنوع است».
بر اساس ماده ۳۳، تروریسم نه به خودى خود، بلکه به عنوان یکى از آثار مجازات‏هاى دسته‏جمعى قرار گرفته است و اینکه این‏گونه مجازات‏ها از سوى دولت نسبت به افراد اعمال شود. پس در حقیقت این ماده اشاره‏اى به تروریسم دولتى دارد.[۳۴۱] اگرچه کنوانسیون‏هاى ژنو با شناسایى نقض‏هاى شدید مقررات خود به عنوان جنایت جنگى، چنین نقض‏هایى را قابل پیگرد دانسته‏اند، ولى متأسفانه کنوانسیون چهارم ژنو نقض مقررات ماده ۳۳ خود را جزء نقض‏هاى شدید یا فاحش در نظر نگرفته است؛ ازاین‏رو مطابق با این کنوانسیون، اعمال تروریستى مندرج در ماده مذکور قابل تعقیب‏ کیفرى در سطح بین‏المللى
نیست.[۳۴۲] اما در بند ۲ ماده ۵۱ پروتکل اول الحاقى ۱۹۷۷ به کنوانسیون‏هاى چهارگانه ژنو که مربوط به حمایت از قربانیان در درگیرى‏هاى مسلحانه است، ارتکاب اعمال تروریستى علیه سکنه و افراد غیرنظامى ممنوع اعلام شده است. این ماده با عنوان حمایت از سکنه غیرنظامى چنین مقرر مى‏کند: «سکنه غیرنظامى فى‏نفسه و همچنین افراد غیرنظامى نباید هدف حمله قرار گیرند. اعمال و تهدیدهاى خشونت‏آمیزى که هدف اولیه آنها ایجاد جو ترور در میان سکنه غیرنظامى باشد ممنوع است».
پروتکل علاوه بر این ماده، در ماده ۳۷ خود نیز به نحو ضمنى اعمال و روش‏هاى تروریستى را محکوم کرده است. به موجب بند یک این ماده: قتل، مجروح یا اسیر کردن یکى از افراد دشمن با توسل به نیرنگ ممنوع است. اعمالى که باعث برانگیختن حس اعتماد یکى از افراد دشمن گردیده و او را متقاعد سازد که طبق حقوق بین‏الملل قابل اعمال در مخاصمات مسلحانه حق دارد از حمایت برخوردار شود یا وظیفه دارد حمایت خود را اعطا نماید و منظور آن باشد که به این حس اعتماد خیانت شود، نیرنگ محسوب مى‏شود. عمل ذیل از مصادیق نیرنگ مى‏باشد: «تظاهر به غیرنظامى بودن و برخوردارى از وضعیت غیررزمنده». برخى از فعالان کمیته بین‏المللى صلیب سرخ همچون «هانس پیتر گاسر» معتقدند به استناد این ماده نیز مى‏توان تروریسم را در درگیرى‏هاى مسلحانه ممنوع دانست. بنا به نظر «گاسر» سیاست حمله و اختفا یا فرار تروریست‏ها در حقیقت نه یک اقدام جنگى که یک عمل تروریستى است که در قالب نیرنگ علیه نیروهاى نظامى ارتکاب شده و ممنوع است. این استدلال «گاسر» ریشه در اصل تفکیک در حقوق بشردوستانه دارد.[۳۴۳]
پروتکل الحاقى اول برخلاف کنوانسیون چهارم ژنو نقض مقررات مندرج در مواد ۵۱ و ۳۷ خود را صراحتاً جزء نقض‏هاى شدیدى دانسته که جنایت جنگى در نظر گرفته خواهند شد. بند ۴ ماده ۵۱ پروتکل اول الحاقى نیز حملات کورکورانه را ممنوع مى‏کند. حملاتى که علیه یک هدف نظامى خاص صورت نمى‏گیرد یا با استفاده از روش‏ها و وسایل جنگى انجام مى‏شود که نمى‏توان آنها را به یک هدف نظامى خاص محدود کرد، کورکورانه تلقى مى‏شوند. تردیدى نیست که «اعمال تروریستى» مشمول ممنوعیت‏هاى مقرر در این ماده هستند، زیرا هدف اصلى از این اعمال ایجاد وحشت در بین سکنه غیرنظامى است. نمونه بارز تروریسم در درگیرى‏هاى مسلحانه بین‏المللى را مى‏توان جنگ ایالات متحده آمریکا با القاعده در کشور افغانستان دانست که با فروپاشى حکومت طالبان فعالیت‏هاى خود را آغاز کردند و البته عقاید و معیارهاى آنها متفاوت با تکفیرى‏هاست. این گروه، برخلاف تکفیرى‏ها، داعیه تشکیل حکومت و امت اسلامى نداشتند.
قواعدى که اقدامات تروریستى را در چارچوب مخاصمه مسلحانه غیربین‏المللى ممنوع مى‏کند اساساً مشابه آن قواعدى است که این اقدامات را در مخاصمه مسلحانه بین‏المللى ممنوع مى‏کند. ماده ۳ مشترک در یک عبارت‏پردازى کلى بدون اشاره مستقیم‏ به تروریسم، بسیارى از اقدامات تروریستى را عملًا ممنوع مى‏کند. بر طبق آن، با غیرنظامیان باید با اصول انسانیت رفتار شود. گروگان‏گیرى، رفتار بى‏رحمانه، آزار، شکنجه و … ممنوع است. متأسفانه ماده ۳ مشترک کنوانسیون‏هاى چهارگانه ژنو هیچ تعریفى از درگیرى‏هاى مسلحانه غیربین‏المللى ارائه نمى‏دهد و صرفاً به احصاى حداقل حقوق حاکم در حین درگیرى بسنده مى‏کند. با این حال، خوش‏بختانه بند ۱ ماده ۱ پروتکل دوم الحاقى ۱۹۷۷ به تعریف چنین درگیرى‏اى اهتمام ورزیده است. بر اساس این ماده، درگیرى مسلحانه غیربین‏المللى درگیرى‏اى است که در سرزمین یک دولت عضوِ پروتکل، بین نیروهاى مسلح آن دولت و گروه‏هاى مسلح مخالف یا میان چنین گروه‏هایى با هم (سوریه و عراق با داعش یا جبهه النصره، نیجریه با بوکوحرام) تحت فرماندهى مسئول صورت مى‏گیرد و آنچنان کنترلى را بر بخشى از سرزمین آن دولت اعمال مى‏کنند که آنها را قادر به اجراى عملیات هماهنگ و پایدار نظامى مى‏کند. دقت در این ماده، سه شرط را براى شناسایى یک درگیرى مسلحانه لازم مى‏داند:

دانلود متن کامل این پایان نامه در سایت abisho.ir

  1. وجود درگیرى مسلحانه؛
  2. داشتن فرماندهى مسئول؛
  3. اعمال کنترل مؤثر بر بخشى‏هایى از سرزمین دولتى که در آن درگیرى داخلى در جریان است.

تحقیق – تاثیر ترکیب جنگل طبیعی و مصنوعی و برخی ویژگی‌های خاک بر زی‌توده کرم …

کامپانا[۴۲] (۲۰۰۲)، در برسی تحت عنوان” تاثیر پوشش زمین بر جوامع کرم خاکی در جنگل راش” بیان می‌کند ماکروفون خاک به عنوان دسته مهمی از جانداران خاکزی از اهمیت بسیار در چرخه مواد غذایی و انرژی برخوردارند و اثرات مهمی روی پویایی مواد آلی و روند تجزیه در خاک دارند.
آبورت [۴۳] (۲۰۰۳)، در پژوهشی تحت عنوان” مقایسه ترکیب تاج پوشش درختان بر روی کرم‌های خاکی و دیگر جانوران درشت خاک در جنگلهای راش نرماندی” بیان میکند مطالعات انجام شده روی الگوی توزیع بی‌مهرگان خاکزی، هنوز به نتایج مشخصی نرسیده است. بنابراین، تحقیقات بیشتر برای ارزیابی فاکتورهای موثر روی توزیع این جانداران مورد نیاز است.
دین و همکاران [۴۴] (۲۰۰۳)، در پژوهشی تحت عنوان” تنوع زیستی ماکروفون خاک” بیان می‌کند بی مهرگان خاکزی تاثیری مثبت بر ترکیب و تراکم پوشش گیاهی داشته و مراحل مختلف توالی را تقویت می بخشند.
وانگی و همکاران [۴۵] (۲۰۰۳)، در پژوهشی تحت عنوان”وضعیت سلامت خاک بر نظارت و پایداری خاک‌های کشاورزی” بیان نمود لاشبرگ‌ها در حفظ عملکرد اکوسیستم‌های طبیعی و مناطق مدیریت شده نقش اساسی دارند و تجزیه لاشبرگها تحت تاثیر نوع پوشش گیاهی، شرایط آب و هوایی و ویژگیهای خاک وحضور بی‌مهرگان خاکزی است. در مجموع، بی‌مهرگان خاکزی به عنوان بهترین فاکتور در شناسایی کیفیت خاک مورد استفاده قرار می‌گیرند.
سانچز و همکاران[۴۶] (۲۰۰۴)، به این نتیجه رسیدند که ویژگی‌هایی مانند کیفیت لاشبرگ ویژگی‌های فیزیکی و شیمیایی خاک، مواد آلی زیر سطح زمین و شکار، نقش مهمی را در تغییر جوامع کرم خاکی بازی می کنند.
متیو و همکاران[۴۷] (۲۰۰۴)، در تحقیقی تحت عنوان” مطالعه تنوع زیستی ماکروفون خاک در مراتع آمازون” بیان کرد که ماکروفون خاک به عنوان دسته مهمی از جانداران خاکزی از اهمیت بسیار در چرخه مواد غذایی و انرژی برخوردارند و اثرات مهمی روی پویایی مواد آلی و روند تجزیه در خاک دارند.
بورت[۴۸] (۲۰۰۴)، در تحقیقی تحت عنوان” روشهای آزمایشگاهی مطالعات خاک” بیان میکند مطالعات انجام شده روی الگوی توزیع بی‌مهرگان خاکزی، هنوز به نتایج مشخصی نرسیده است. بنابراین تحقیقات بیشتر برای ارزیابی فاکتورهای موثر روی توزیع این جانداران مورد نیاز است.
سیندی و همکاران[۴۹] (۲۰۰۵)، در تحقیقی تحت عنوان” اثرات تهاجم کرم خاکی اروپایی بر ویژگیهای خاک در جنگلهای پهن برگ شمالی مینی سوتای آمریکا” دریافتند که پس از ورود این کرم‌ها به جنگل به سرعت از افق O خاک کاسته شده و همزمان ضخامت، وزن مخصوص ظاهری و محتوای ماده آلی افق A افزایش یافته بود و از درصد مواد آلی آن و تراکم ریشه موئین کاسته شده بود. آنها همچنین دریافتند که اجتماعات گونه‌های کرم خاکی مختلف حجم و نوع تغییر در این پارامترها را متاثر کرده، همچنین، نیتروژن خاک و فسفر قابل دسترسی در پلاتهایی با بیوماس بالای کرم خاکی در مقایه با پلاتهایی با بیوماس پایین کرم خاکی کمتر بوده است.
روسی ( ۲۰۰۶ )، در تحقیقی تحت عنوان” تنوع زیستی ماکروفون خاک در جنگل‌های آمازون” بیان می‌کند که گونه‌های کرم خاکی از فاکتورهای مهم در دینامیک ساختار خاک هستند و توزیع جمعیت آنها میتواند اثر مهمی روی عملکرد اکوسیستم داشته باشد.
جاشوا[۵۰] (۲۰۰۶)، در تحقیقی تحت عنوان” تجزیه و تحلیل مکانی تنوع زیستی کرم خاکی” بیان کرد که اطلاعات در مورد الگوی مکانی تنوع زیستی خاک، روی ترکیب و فراوانی اکثر گروه‌های زیستی بسیار محدود می‌باشد. در حالی که این آگاهی برای درک اثرات تنوع زیستی خاک روی فرآیندهای اکوسیستم ضروری است.
یانگ چان و همکاران[۵۱] (۲۰۰۶)، در پژوهش خود تحت عنوان”تنوع بی‌مهرگان خاک” بیان میکند ویژگیهای خاک بر روی حضور ماکروفون اثر گذار می‌باشد.
کالهم و همکاران[۵۲] (۲۰۰۶)، در بررسی تنوع ماکروفون خاک در چهار منطقه با پوشش گیاهی متفاوت تحت عنوان” بررسی اثرات استفاده از زمین در دراز مدت بر روی بی‌مهرگان خاک” نشان داد بیشترین تنوع ماکروفون خاک در عرصه جگل طبیعی شکل گرفته و پس از آن در عرصه سوزنی برگ کاج تدا، اراضی مرتعی و زمین کشاورزی بوده است .
توندا و همکاران[۵۳] (۲۰۰۷)، در پژوهشی تحت عنوان “استفاده از کرمهای خاکی به عنوان فاکتورهای زیستی” بیان کردند که در حال حاضر، تنوع زیستی در اکوسیستمهای خشکی، رو به کاهش است اگر چه در سطح بین المللی اقداماتی برای غلبه بر این تهدید انجام شده است.
استیلی و همکاران[۵۴] (۲۰۰۷)، در پژوهشی تحت عنوان”اثرات بارش تابستانه در فراوانی و توزیع بی‌مهرگان خاک” به این نتیجه رسیدند که میزان بارندگی فصول مختلف سال بر فراوانی ماکروفون خاک تاثیر دارد و خشکی تابستان کاهش تراکم ماکروفون فصل پاییز را نیز موجب می شود.
نانا اوسی و همکاران[۵۵] (۲۰۰۸)، در تحقیقی تحت عنوان” فراوانی کرمهای خاکی در ارتباط با ویژگیهای فیزیکوشیمیایی و میکروبی خاک در آکرا غنا” دریافتند که بر اساس جدول همبستگی پیرسون به این نتیجه رسیدند که بین فراوانی کرم خاکی و کربن آلی و سدیم قابل تبادل وابستگی منفی معناداری وجود دارد.
کوچ[۵۶] (۲۰۱۲)، در بررسی خود تحت عنوان”پاسخ زیست محیطی جوامع کرم خاکی به درجات پوسیدگی خشکه‌دارها ” به این نتیجه رسید که در محدوده درختانی با درجه پوسیدگی ۴ حضور کرمهای خاکی در بیشترین حد است. همچنین حضور کرم خاکی در توده‌های

دانلود متن کامل پایان نامه در سایت jemo.ir موجود است

راش و ممرز دارای اختلاف معنی داری میباشد.
جلیلوند و کوچ[۵۷] (۲۰۱۲)، در پژوهشی تحت عنوان”عوامل موثر در توزیع و فراوانی جوامع کرم خاکی در جوامع جنگلی ” به این نتیجه رسیدند که ارتباط معنی‌داری بین فراوانی و بیوماس کرم خاکی با بافت خاک و ویژگیهای خاک از جمله کربن، نیتروژن، نسبت کربن به نیتروژن وفسفر وجود دارد.
فصل سوم
مواد و روشها
۳ مواد و روشها
۳-۱ زمان و مکان تحقیق
۳-۱-۱زمان تحقیق
بهمنظور بررسی تاثیر جنگل طبیعی و مصنوعی و برخی ویژگی‌های خاک بر زی‌توده کرم خاکی، تحقیق مورد نظر به مدت ۱۲ ماه، از دیماه سال ۱۳۹۱ تا آذرماه سال ۱۳۹۲ در جنگل آموزشی و پژوهشی شصتکلاته گرگان انجام شد.
۳-۱-۲ مکان تحقیق
۳-۱-۲-۱ اطلاعات عمومی منطقه
جنگل آموزشی و پژوهشی شصت کلاته در شیبهای شمالی سلسله جبال البرز، استان گلستان، ۱۷
کیلومتری جنوب غربی شهرستان گرگان قرار گرفته است که به‌صورت شرقی غربی در جنوب دریای
خزر امتداد دارند.
جنگل شصت کلاته به دو سری تقسیم‌شده و سری اول این جنگل که طرح جنگلداری برای آن تهیه شده است از شمال به زمینهای کشاورزی، از شرق به یال اصلی بین چماق دره و دره پشمالوبن، از جنوب به قسمتی از جاده شبکه جاده جنگلی تعیین‌شده به طول تقریبی ۱۰۰۰ متر، از غرب به یال واقع بین رود شصتکلاته و پشمالوبن محدود شده است. مساحت این ناحیه ۶/۱۶۹۸ هکتار میباشد؛ و این ناحیه بین عرضهای جغرافیایی ۳۶ درجه و ۴۵ دقیقه و ۳۶ درجه و ۴۳ دقیقه شمالی و طول‌های جغرافیایی ۵۴ درجه و ۲۴ دقیقه و ۵۴ دقیقه و ۲۱ دقیقه شرقی واقع شده است (شکل۱-۳).این تحقیق در قطعه ۱ و ۲ جنگل آموزشی و پژوهشی شصت کلاته انجام شده است.
شکل(۱-۳): موقعیت جغرافیایی جنگل آموزشی و پژوهشی شصت کلاته(مرحوم بهرام نیا) (بی نام، ۱۳۸۵).
۳-۱-۲-۲ اطلاعات آب و هوایی
جنگل آموزشی و پژوهشی شصت کلاته دارای اقلیم خزری که با درجه حرارت معتدل و با تغییرات سالانه کم و رطوبت زیاد و بادهای شدید بحری و محلی مشخص است و دارای نزولات آسمانی زیاد است که در تمام سال تقسیم میشود.
آمار اقلیم‌شناسی دریافتی از ایستگاه هواشناسی هاشمآباد گرگان نشان داد که میزان بارندگی متوسط سالیانه ۶۴۹ میلیمتر میباشد که بین ۴/۵۲۸ الی ۸۱۷ میلیمتر در سال تغییر میکند. این مقدار بارندگی در طول سال پراکنده است که البته تابستان سهم کمتری دارد. بر اساس نمودار اقلیمی آمبرژه مقدار Q برابر ۷/۴۶ است که گویای اقلیم نیمه مرطوب سرد میباشد. شاخص خشکی منطقه براساس طبقهبندی دومارتن، ۲۷ میباشد که نشان‌دهنده اقلیم نیمه مرطوب میباشد (بی نام، ۱۳۸۵).
۳-۱-۲-۳ اطلاعات زمین‌شناسی
زمین قطعه ۱سنگ مادری از شیل و کنگلومرا همراه با ماسه سنگهای آهکی و در قسمت غربی پارسل نهشتههای رودخانهای مربوط به دوران کواترنری میباشد و نفوذ پذیری سنگ مادری ضعیف است.
زمین قطعه ۲ بخش عمده سنگ مادری پارسل را نهشتههای رودخانهای دوران کواترنری تشکیل میدهند و نفوذ پذیری سنگ مادری ضعیف میباشد.
۳-۱-۲-۴ اطلاعات خاک منطقه
سنگ مادر خاکهای منطقه عبارتاست از سنگ‌آهک ضخیم لایه با شیب متوسط و ناهمواریهای آن متعلق به کوه میباشد. تیپ خاک ABC و داری رنگ قهوه‌ای تا قرمز در افق B آرجلیک است. فاقد خواص ورتیک بوده و افق E آلبیک و افق کلسیک درون عمق ۱۲۵ سانتیمتری خاک فرار دارد. فاقد خواص گلیک و استاگنیک میباشد. تیپ خاک قطعه ۷ و ۸ کلریک تا اوتریک کامبی سول می‌باشد. خاک این پارسلها عمیق و دارای ۱۰۰ سانتیمتر عمق میباشد. بافت آنها سیلتکلیلوم می‌باشد؛و دارای ساختمان چندوجهی بدون گوشه و در عمق همراه با ساختمان منشوری هستند. میزان نفوذپذیری خوب تا متوسط و ریشه دوانی عمیق تا ۹۰ سانتیمتری مشاهده گردیدهو نوع هوموس این پارسلها مولاوتروف و مزوتروف میباشد.

تاثیر ترکیب جنگل طبیعی و مصنوعی و برخی ویژگی‌های خاک بر زی‌توده کرم خاکی- …

در نتیجه بهره‌برداری نادرست جنگل کم بازده به وجود می‌آید. جنگلکاری به صورت خالص و آمیخته اثرات متفاوتی دارد که از طریق کیفیت لاشریزه و نوع هوموس و میزان لیگنین برگ این اثرات بارزتر می‌شوند و بر خاک تاثیر می‌گذارد. در جنگل‌های کم بازده زنجیره‌های غذایی خاک و درختان آسیب دیده است در نتیجه تاثیر بر خاک می‌گذارند و جانداران از آن متاثر می‌شوند. کرم‌های خاکی به دلیل آنکه بالاترین زی‌توده را در جانوران خاکزی دارند حائز اهمیت هستند و تاثیر بسیاری بر ماده آلی و عناصر غذایی دارند که در این میان، ماکروفون مهمترین آنها در اکوسیستم است، زیرا در تجزیه مواد مغذی خاک شرکت کرده و دارای اثرات مفید در زنجیره مواد غذایی است(بوسیت و همکاران، ۲۰۰۴). لذا در این تحقیق بر آن است تاثیر شرایط تولیدی یا کم بازده بودن و همچنین جنگلکاری و نوع آن را بر زی‌توده کرم خاکی ارزیابی گردد لذا سوالات اساسی تحقیق به شرح زیر است:
۱) آیا زی‌توده کرم خاکی در توده تولیدی انجیلی -ممرز بیشتر از توده کم‌بازده است؟
۲) آیا توده‌های مصنوعی، زی‌توده کرم خاکی متفاوتی دارند؟
۳) آیا همبستگی ویژگی‌های شیمیایی خاک مورد بررسی با زی‌توده کرم خاکی وجود دارد؟
۴) آیا زی‌توده کرم خاکی در طول زمان در ۶ توده متفاوت است؟
فرضیه ها:
۱) در توده ی تولیدی انجیلی-ممرز زی‌توده کرم خاکی بیشتر از توده کم ‌بازده انجیلی-ممرز است.
۲) توده‌های مصنوعی زی‌توده کرم خاکی متفاوتی نسبت به یکدیگر دارند.
۳) همبستگی معنی داری بین ویژگی‌های شیمیایی خاک مورد بررسی با زی‌توده کرم خاکی وجود دارد.
۴)زی‌توده کرم خاکی طی مدت یک سال در ۶ توده دارای تغییرات معنی داری است.
فصل دوم
بررسی منابع
جوانشیر (۱۳۷۰)، در مقاله خود تحت عنوان “سایه‌های حیات بخش” بیان می‌کند بایستی توجه داشت که سایه‌های حیات بخش جنگل شرایط مساعدی را به وجود می‌آورند که موجودات خاکزی به شدت به آن وابسته می‌باشند. در صورتی که دخالت انسان تعادل این محیط حیات بخش را برهم زند، بیاری از این موجودات که حضور آنها موجب افزایش تنوع زیستی اکوسیستم جنگل است حذف خواهند شد.
مطالعه انجام شده توسط رحمانی و صالح راستین (۱۳۷۹) منطقه نکا نشان داد که تعداد بیوماس کرم خاکی در بهار و پاییز افزایش می‌یابد و بهترین زمان برای نمونه گیری از جمعیت کرم خاکی اردیبهشت و آبان ماه می‌باشد، همچنین نتیجه گیری شد که ۶۵ تا ۷۰ درصد از بیوماس کرم خاکی در لایه ۱۰ – ۰ سانتی متری خاک قرار دارد.
اشجع (۱۳۸۱) به این نتیجه رسید که تفاوت تعداد بیوماس جمعیت کرم خاکی در لایه هوموس و عمق ۱۰ سانتی متری خاک نسبت به عمق ۲۰ سانتی متری قابل توجه است که نشان دهنده فعلیت بیشتر کرم خاکی در لایه‌های بالایی خاک و لایه هوموس است. این تفاوت به دلیل نامناسب شدن شرایط زیستی ( تهویه، غذای مناسب و رطوبت) برای کرم خاکی در نتیجه افزایش عمق خاک می‌باشد.
صالحه شوشتری(۱۳۸۱) در بررسی تحت عنوان “گزارش طرح پیشاهنگ اصلاح و توسعه بیشه زارهای حاشیه رودخانه‌های استان خوزستان با گونه‌های درختی و درختچه‌ای بومی و غیر بومی” به این نتیجه رسید که در مورد جانداران خاکزی نیز که از اجزای مهم و کلیدی در هر سیستم اکولوژیکی هستند و در بهبود حاصلخیزی خاک و تولیدات زمین و پایداری اکوسیستم (از طریق فرآیندهای بیولوژیک) نقش عمده دارند غفلت شده است.
رحمانی و زارع مایوان(۱۳۸۲)، در ” بررسی و ساختار اجتماع بی‌مهرگان خاکزی در تیپ‌های جنگلی راش، ممرز و بلوط – ممرز” نشان دادند تنوع زیستی در تیپ راش بیشتر از تیپ‌های ممرز و بلوط – ممرز بوده است.
رحمانی و محمد نژاد کیاسری (۱۳۸۲)، در بررسی “ارتباط بین فراوانی هزارپا با ترکیب عناصر غذایی لاشبرگ در مناطق جنگل کاری شده مازندران” به این نتیجه رسیدند که گونه‌های درختی کاشته شده در جنگلکاری از طریق ترکیب عناصر غذایی لاشبرگ بر فراوانی جمعیت هزارپا و مقدار تجمع ماده آلی در لایه لاشبرگ موثر بوده اند.
ایران نژاد(۱۳۸۴) به این نتیجه رسید که رابطه معنی داری بین مقدار مواد آلی و مقدار رس خاک با فراوانی کرم‌ها وجود دارد و بین تعداد، بیوماس و تراکم جمعیت‌ کرم‌های خاکی و مواد آلی خاک رابطه مثبت وجود دارد.
محمدنژاد کیاسری و همکاران(۱۳۸۷) در پژوهشی تحت عنوان ” مقایسه تنوع بی‌مهرگان خاکزی در عرصه‌های جنگل طبیعی و جنگل کاری منطقه ساری” بیان نمودند که مجموعه عوامل پوشش گیاهی، شرایط محیطی و کیفیت تغذیه‌ای لاشبرگ و خاک بر ترکیب و تراکم ماکروفون خاک اثرگذار است.
متین زاده و همکاران(۱۳۸۷) طبق بررسی‌های انجام شده در چهار رویشگاه ارس به این نتیجه رسیدند که زیر تاج پوشش محیط غنی تری به لحاظ فعالیت میکروارگانیسم‌های خاک و گسترش ریشه‌های ارس است. همچنین در فصل بهار فعالیت بیشتری در مقایسه با اوایل پاییز داشته و تحت تاثیر دوره خشکی و گرمای تابستانه از فعالیت میکروارگانیسم‌ها کاسته می‌شود.
کوچ و همکاران (۱۳۸۸)، با بررسی ” توزیع و پراکنش کرم‌های خاکی و ارتباط آن‌ها با برخی ویژگی‌های فیزیکوشیمیایی خاک ” بیان کردند بین تعداد و زیتوده کرم های خاکی با C/N خاک، زیتوده کرم های خاکی با کربن خاک رابطه منفی معنی دار و بین تعداد کرم های خاکی با زیتوده آن ها رابطه مثبت معنی داری وجود دارد.
عباسی و حبشی (۱۳۸۹) دریافتند بین بیوماس و فراوانی کرم خاکی با مقدار ماده آلی خاک ارتباط مثبت و معنی داری وجود دارد.
موسوی و رئ

برای دانلود متن کامل این فایل به سایت torsa.ir مراجعه نمایید.

یسی (۱۳۸۹)، دریافتند که کاربرد همزمان مواد آلی و کرم‌های خاکی نوع آنسیک کمک شایانی به بهبود ساختمان خاک‌های مناطق خشک و نیمه خشک می‌نماید.
غلامی و همکاران (۱۳۸۹) در تحقیقی تحت عنوان ” تجزیه و تحلیل تغییرات مکانی ماکروفون خاک در جنگل‌های حاشیه رودخانه کرخه ” دریافتند که فراوانی، یکنواختی، غنا و تنوع ماکروفون خاک دارای الگوی توزیع مکانی مشخص و پیوستگی مکانی متوسط هستند.
غلامی و همکاران (۱۳۹۰) در تحقیقی تحت عنوان ” تغییرات مکانی بایومس ماکروفون و ویژگی‌های خاک در جنگل‌های حاشیه رودخانه کرخه ” دریافتند که بایومس ماکروفون و ویژگی‌های خاک دارای الگوی توزیع مکانی مشخص و پیوستگی مکانی متوسط هستند. تجزیه و تحلیل ساختار مکانی بایومس ماکروفون و ویژکی‌های خاک نشان داد که واریانس مولفه ساختارری بر واریانس مولفه تصائفی غلبه دارد.
محمد نژاد کیاسری و همکاران (۱۳۹۰) در تحقیقی تحت عنوان ” مقایسه تنوع بی‌مهرگان خاکزی در عرصه‌های جنگل طبیعی و جنگل کاری‌های منطقه ساری” بیان کردند که عرصه‌های جنگل کاری توسکا از بالاترین میزان تنوع بی‌مهرگان خاکزی برخوردار بوده و شرایط آن بهتر از عرصه جنگل طبیعی نیز بوده است.
صالحی و همکاران (۱۳۹۰)، ” با بررسی و مقایسه ویژگی‌های فیزیکی و شیمیایی خاک در جنگل‌های کمتر تخریب یافته و تخریب یافته زاگرس”بیان کردند نتایج همبستگی بین خصوصیات خاک و مشخصه های کمی درختان نشان داد که در منطقه کمترتخریب یافته، درصد تاج پوشش، قطر برابر سینه و جرم مخصوص ظاهری همبستگی منفی C/N ارتفاع درختان با کربن آلی، فسفر و نیتروژن همبستگی مثبت و با نسبت دارد. وجود درختان و عدم قطع و سر شاخه زنی آنها در منطقه کمترتخریبیافته سبب شکل گیری شرایط مناسب تر خاک شده است.
مقیمیان و کوچ (۱۳۹۲)، در تحقیقی تحت عنوان ” تاثیر برخی عوامل فیزیوگرافی و فیزیکوشیمیایی خاک رویشگاه جنگلی ممرز بر زی‌توده کرم خاکی ” بیان کردند که مقادیر اسیدیته، وزن مخصوص ظاهری، رطوبت اشباع وبافت خاک دارای تفاوت‌های معنی داری در بین کلاسه های شیب و جهت های جغرافیایی بوده اند. مقادیر نیتروژن و نسبت کربن به نیتروژن به ترتیب تفاوت های معنی داری را در بین جهت های جغرافیایی و کلاسه‌های شیب نشان داد. خصوصیات فیزیکوشیمیایی مورد بررسی تفاوت های معنی داری را در بین کلاسه های ارتفاعی نشان نداد. تعداد و زی توده اپی ژئیک ها تفاوت های آماری معنی داری را در بین کلاسه های مختلف شیب و جهت های جغرافیایی نشان داد. اپی ژئیک ها بیش تر در لایه های سطحی خاک(۱۰ – ۰ سانتی متری)، آنسئیک ها و اندوژئیک ها بیش ترین فعالیت خود را در عمق های پایین تر (۲۰ – ۱۰ و ۳۰ – ۲۰) سانتی متری نشان دادند.
ایزدی (۱۳۹۲)، در تحقیق خود تحت عنوان ” تغییرات تنوع جانوران درشت خاک در راسته‌های هوموس جنگل آموزشی دکتر بهرام نیا ” به این نتیجه رسید که با افزایش ضخامت لایه‌های آلی (L, F, H) به خصوص لایه H تنوع و فراوانی زی‌توده افزایش می‌یابد.
بیرانوند (۱۳۹۲)، در برآورد جمعیت کرم خاکی و ارتباط آن با برخی از ویژگی‌های فیزیکی و شیمیایی خاک در یک جنگل دانه زاد بلوط ایرانی به این نتیجه رسید که تراکم و وزن خشک کرم خاکی و همچنین میزان نیتروژن و ماده آلی در لایه اول نسبت به لایه‌های زیرین بیشتر بوده است.
وود[۳۵] (۱۹۹۰) در پژوهشی تحت عنوان ” بیولوژی خاک ” بیان می‌کند بی‌مهرگان خاکزی در مصرف انرژی لاشریزه‌ها تاثیر مهمی ندارند، بلکه اهمیت رفتار اکولوژیک آنها در خرد و ریز کردن لاشریزه‌ها و فراهم آوردن سطح بیشتر و محیط مساعدتر برای فعالیت‌های میکروبی و تجزیه کنندگان می‌باشد.
دیندال[۳۶] (۱۹۹۰)، در پژوهشی تحت عنوان”بیولوژی و اکولوژی کرم خاکی” بیان می‌کند اندازه تغییر به نوع، شدت و طول مدت تخریب حاصل از فعالیتهای انسان وابسته است. بین حاصلخیزی خاک و تعداد بی‌مهرگان خاک و تنوع زیستی ارتباط وجود دارد. نوع و تعداد بی‌مهرگان خاکزی و فعالیت‌های زیستی آنها نمایانگر وضعیت تشکیل خاک، الگوهای توالی پوشش گیاهی و تخریب محیط در رویشگاههای معین می-باشد. بنابراین تخریب محیط زیست بیمهرگان خاکزی موجب تغییر تنوع و ساختار اجتماع آنها میشود. به این ترتیب ویژگیهای بی‌مهرگان خاکزی، شاخصی است که میتواند در مناطق بهرهبرداری شده، نشانگر وضعیت تخریب و در اجرای طرحهای بازسازی و احیاء نشانگر روند بازگشت تعادل به اکوسیستم باشد. در نتیجه تنوع و ساختار بی‌مهرگان خاکزی را میتوان به عنوان معیار برای آگاهی از چگونگی تاثیر عملیات اجرایی مدیریت بر اکوسیستمهای جنگلی مورد استفاده قرار داد.
مارینیسن و د رویتر[۳۷] (۱۹۹۳)، در تحقیقی تحت عنوان “سهم کرم‌های خاکی در چرخه کربن و نیتروژن در اکوسیستم‌های کشاورزی” دریافتند که کرمهای خاکی ممکن است مستقیما در تجزیه مواد آلی و معدنی شدن نیتروژن شرکت کنند. آنها با تاثیر گذاری بر نرخهای رشد دیگر جمعیت ارگانیسم های خاک، با تاثیرگذاری بر رطوبت خاک و ایجاد فضا در ساختمان خاک، با خرد کردن و پراکنش دوباره مواد گیاهی و دفع کردن عناصر غنی، همکاری و کمک مستقیم به بهبود شرایط خاک میکنند.
بگون[۳۸] (۱۹۹۵)، در تحقیقی تحت عنوان” افراد جمعیت و جوامع” بیان می‌کند تغییرات طبیعی اکوسیستم در طول زمان (توالی) موجب تغییر یا توالی اجتماع بی‌مهرگان خاکزی و با توجه به اینکه تنوع و ساختار اجتماعی با مرحله‌های توالی تغییر میکند ، میتوان نتیجه گرفت که بین تنوع و
ساختاراجتماع بی‌مهرگان خاکزی با مرحله‌های توالی ارتباط وجود دارد.
گونزالز و همکاران [۳۹]به این نتیجه رسیدند که تغییر ترکیب گونه‌های گیاهی و ویژگی های خاک بین جوامع گیاهی باعث تغییر در فراوانی و الگوی پراکنش کرمهای خاکی در جنگل های مرطوب گرمسیری می شود.
شوئن هولز و همکاران[۴۰] (۲۰۰۰)، در تحقیقی تحت عنوان” بررسی مواد شیمیایی و فیزیکی خاک به عنوا ن شاخص کیفیت جنگل” بیان میکند گیاهان و عوامل زنده دیگر بر روی خصوصیات فیزیکی و شیمیایی خاکها تاثیر میگذارند. اکولوژیستها همیشه به دنبال شناخت ارتباط ویژگیهای خاک با پوشش گیاهی بودهاند و این کار را در مواردی به منظور ارزیابی توان رویشگاه انجام میدهند.
گرین کارتن و دوتچ[۴۱] (۲۰۰۱)، در تحقیقی تحت عنوان “مقایسه واریوگرامها و مدل سازی” بیان می کند که جانداران خاکزی، در فرآیندهای خاک نقش مهمی داشته و در چرخه مواد غذایی و انرژی که رشد گیاهان به آن وابسته است عامل اصلی محسوب می شوند.

گردشگری در قم

۱ـ۱ـ۱ـ عوامل مؤثر بر توقف بیشتر گردشگران در مناطق گردشگری

طول مدت اقامت یکی از مهم‌ترین عوامل تعیین‌کننده مؤثر گردشگری بر اقتصاد یک منطقه است. تعداد روزهایی که گردشگر در یک مقصد خاص بماند، به احتمال زیاد بر هزینه‌های وی تأثیرگذار خواهد بود. یک دلیل ساده این است که هزینه‌های مربوط به اسکان و خوراک تقریبا ۴۰درصد کل هزینه‌های گردشگر را تشکیل می‌دهند (وانگ و دیگران، ۲۰۱۰). بدیهی است هر دو عامل بطور مستقیم به مدت زمان اقامت مربوط می‌شوند، در عین حال تعداد تجارب ممکن که توسط گردشگر انجام می‌شود، به مدت زمان اقامت بستگی دارد (Antonio & Jose,2009).

زیرساختهای گردشگری عواملی هستند که به قصد ارائه خدمات و انتفاع توسعه خدمات به گردشگران و مسافران یا میهمانان طبق ضوابط ارائه می‌شود. مهم‌ترین زیرساخت‌های گردشگری اقامتگاه‌ها، حمل و نقل، جاذبه‌های گردشگری، مکان‌های ارائه مواد غذایی، مراکز اطلاع‌رسانی، آژانس‌های مسافرتی، راهنمایان تور، جامعه بومی و سازمان‌های دولتی می‌باشد (کوشش تبار، ۱۳۸۷ :۱۰۴).

در گردشگری مذهبی انگیزه اصلی زیارت اماکن مقدسه و زیارتگاه‌هاست، که اقامتگاه‌ها و نوع امکانات آن به هر حال در طول مدت اقامت تأثیر می‌نهد ‍(فاطمی، ۱۳۸۰: ۱۱). در میان گردشگران مذهبی، دو گروه مواجه مشاهده می‌شوند: یکی زائران، یا کسانی که انگیزه‌ی آنها از مسافرت، فقط انجام امور مذهبی است و زمان و مدت اقامت‌شان، تابع اوقات فراغت نیست و دیگری، گردشگران مذهبی که ضمن انجام زیارت و شرکت در مراسم مذهبی از مکان‌های دیگر گردشگری (اعم از مذهبی و غیرزیارتی) نیز دیدن می‌کنند و یا به عبارتی دیگر، اهداف مسافرت آنها چندمنظوره با اولویت زیارت است که خود موجب بالارفتن مدت سفر و در نتیجه افزایش میزان هزینه‌های مسافرت می‌شود (مؤمنی و همکاران، ۱۳۸۷: ۱۴). به همین دلیل امروزه منابع و جاذبه‌های گردشگری در تمامی بخش‌های برنامه‌ریزی و مدیریتی گردشگری اهمیت فراوانی یافته است. لیکن استفاده از مواهب گردشگری جز با فراهم کردن بستر مناسب توسعه گردشگری امکان‌پذیر نیست. از این رو شناسایی جاذبه‌ها در مرحله اول، و برنامه‌ریزی برای توسعه آنها در مراحل بعدی، امری ضروری به نظر می‌رسد (بهزادفر و زمانیان، ۱۳۸۶: ۲).
طی تحقیقی که آقایان عیسی ابراهیم‌زاده، شمس‌ا… کاظمی‌زاد و محمد اسکندری‌ثانی با عنوان برنامه‌ریزی استراتژیک توسعه‌ی گردشگری، با تأکید بر گردشگری مذهبی (مطالعه‌ی موردی: شهر قم) در سال ۱۳۸۸ انجام دادند، عامل توسعه و تجهیز شهر به فضاهای تفریحی سالم، به منظور افزایش مدت اقامت گردشگران به عنوان دومین عامل تأثیرگذار به اثبات رسیده است. همچنین کمبود فضاهای سرگرمی و تفریحی (پارک و شهر بازی) و فضای سبز نیز به عنوان دومین نقطه ضعف قم مطرح شده است (ابراهیم‌زاده، کاظمی‌زاد و اسکندری‌ثانی، ۱۳۸۹).

توسعه‌ی شهرهای زیارتی متناسب با پیروان مذاهب، مدت اقامت زائران در شهر و بالاخره با میزان هزینه‌هایی است که در زمان زیارت و اجرای فرایض دینی انجام می‌شود (دیناری، ۱۳۸۴: ۹۵ و ۹۶).

 

۱ـ۲ـ معرفی شهر قم

شهر قم علاوه بر اینکه به عنوان مهم‌ترین پایگاه مذهبی جهان تشیع و دومّین مرکز زیارتی کشور بعد از مشهد در سطح ملی شناخته شده است، دارای پتانسیل‌های مذهبی ـ فرهنگی، تاریخی و طبیعی بـاارزش دیگری نیز هست؛ لیکن تاکنون این شهر نتوانسته است به جایگاه واقعی خود در عرصه جـذب گردشـگر به ویژه به لحاظ ضریب ماندگاری گردشگران دست یابد. بـه منظور تحقق این امر مهم، با اجرا و تقویت فضاهای سرگرمی و تفریحی (پارک و شهر بازی) و فضاهای سبز و همچنین تقویت جاذبه‌های طبیعـی بـه عنـوان عنصـر مکمـل گردشـگری مذهبی، در تمام طول سال، برای جلوگیری از فصلی شـدن گردشـگری شـهر و افـزایش مـدت اقامـت گردشگران در شهر عملی گردد (ابراهیم‌زاده، کاظمی‌زاد و اسکندری‌ثانی، ۱۳۸۹).
در ضمن می‌توان به برخورداری از فیض وجود بارگاه ملکوتی کریمه اهل بیت حضرت فاطمه معصومه (س)، پایگاه و مرکز حوزه‌ی علمیه و مرجعیت، با جمعیتی قریب به بیش از ۵۰۰۰۰ نفر طلبه ایرانی و قریب به ۱۳۰۰۰ نفر طلبه خارجی به همراه خانواده‌شان با حدود ۳۰۰۰۰ نفر از ۱۱۳ کشور جهان و شهری زیارتی متبرک به وجود مقبره‌ی ۴۴۴ امام‌زاده و وجود مسجد مقدس جمکران به عنوان میعادگاه عاشقان حضرت ولی‌عصر (عج) اشاره نمود. از دیگر ویژگی‌های مهم آن، علاوه بر اینکه پذیرای بیش از بیست میلیون نفر زائر در سال می‌باشد، می‌توان به حضور قریب به ۲۰۰۰۰۰ نفر اتباع خارجی از بیش از یکصد کشور جهان و قرار گرفتن در مسیر مواصلاتی ۱۷ استان کشور اشاره کرد.

۱ـ۲ـ۱ـ موقعیت جغرافیایی

جدول ‏۲۱: مساحت کشور و استان

رتبه سهم از کشور (درصد) مساحت

(کیلومتر مربع)

استان / کشور
۱۰۰ ۱۶۴۸۱۹۵ کشور
۲۸ ۷ ۱۱۲۳۸ قم

 

استان قم با وسعت ۱۱۲۳۸ کیلومتر مربع، ۷ درصد از مساحت کل کشور را تشکیل می‌دهد و تقریباً در مرکز ایران واقع شده است. این استان از سمت شمال به استان تهران، از سمت غرب به استان مرکزی و از طرف جنوب به استان اصفهان و از سمت شرق به استان سمنان محدود می‌شود. استان قم از نظر تقسیمات کشوری دارای یک شهرستان، ۶ شهر، ۵ بخش، ۹ دهستان و ۳۳۰ روستا شامل ۲۰۳ روستای دارای سکنه و ۱۲۷ روستای خالی از سکنه می‌باشد.

قم از بدو پیدایش تا بحال با تغییراتی بسیار جزیی در مکان نخـستین خود باقی مانده و از این جهت نمونه بسیار ممتازی در میان شهرهای ایران است. شهر قم که نام قدیمی آن در لغت فارسی قدیم “کومه” ذکر شده و تقصیر و معرب شده آن به “قم” تبدیل شده است، شهری بسیار قدیمی است و بناهای به جامانده از شـهر قـدیم در یـک کیلومتری شرق شهر، دلیل قاطعی بر قدمت این شهر محسوب می‌شود. بررسی‌های انجام شده نشان می‌دهد که رودخانـه”قـمرود” در تمام طول تاریخ به عنوان موجد و مایه حیات شهری و روستایی دشت قم عمل کرده است، به طوری که مردم ناحیه قم از ایام قدیم برای آبیاری کشتزارها و آبرسانی به روستاها نهرهای متعددی از این رودخانه منتزع نموده و هر شاخه‌ای از آن را به قسمتی از دشت جاری ساخته‌اند. به این ترتیب رفته رفته در طول زمان یک سیستم آبیاری پدید آورده‌اند به طوری که کیفیت کـشاورزی از نظر رونق و انحطاط به نظم یا خرابی ایـن سیـستم وابـسته بـوده اسـت.

بـدین ترتیـب در اطـراف “قـمرود” نظـامی متـشکل از سکونت‌گاه‌های محلی تشکیل شده است که به تدریج در همان مکان توسعه یافته و مسیرهای ارتباطی که از ایـن کـانون منـشعب می‌شدند ساختار محلات را در آن تقویت نمودند.

شهرستان قم تا سال ۱۳۵۶ جزو استان تهران بوده که در این سال از استان تهران منفک و به استان مرکزی ملحق و سپس در سال ۱۳۶۵ مجدداً جزو استان تهران گردیده است. مقام معظم رهبری در روز ۱۳ رجب سال ۱۴۱۶ مصادف با میلاد حضرت علی (ع)، دستور استان شدن قم را صادر و پس از پیگیری دولت و تصویب مجلس شورای اسلامی در تیر ماه سال ۱۳۷۵ رسماً به عنوان استان اعلام گردید.

 

۱ـ۲ـ۲ـ ویژگی‌های جمعیتی

براساس نتایج سرشماری نفوس و مسکن سال ۱۳۹۰ جمعیت قم ۱۱۵۱۶۷۲ نفر بوده که در مقایسه با جمعیت کل کشور (۷۵۱۴۹۶۶۹ نفر) در سال ۱۳۹۰ معادل ۵/۱ درصد می‌باشد.

بیشتر جمعیت استان، شهرنشین هستندکه به دلیل تفاوت‌های جغرافیایی، جمعیت در سطح استان یکسان توزیع نشده است. بالاترین نرخ تراکم جمعیت در بخش مرکزی و کمترین آن در بخش جعفرآباد مشاهده  می‌شود. نرخ رشد جمعیت این استان در فاصله سال های ۱۳۸۵-۱۳۹۰ معادل ۹۳/۱ درصد بوده است.

جدول ‏۲۲: جمعیت برحسب جنس به تفکیک وضع سکونت

ساکن
غیر ساکن نقاط شهری  نقاط روستایی جمع جنس
۳

۳

۰

۵۵۷۹۸   ۱۰۹۵۸۷۱

۳۰۵۲۶    ۵۵۷۱۳۲

۲۵۲۷۲    ۵۳۸۷۳۹

۱۱۵۱۶۷۲

۵۸۷۶۶۱

۵۶۴۰۱۱

مرد و زن……………………………………………………………….

مرد ………………………………………………………………………..

زن ………………………………………………………………………….

 

۱ـ۲ـ۲ـ۱ـ ساخت جنسی و سنی جمعیت

در آبان ماه ۱۳۹۰، از ۱۱۵۱۶۷۲ نفر جمعیت استان، ۵۸۷۶۶۱ نفر مرد و ۵۶۴۰۱۱ نفر زن بوده‌اند که در نتیجـه، نسـبت جنسـی برابـر ۱۰۴ بـه دست می‌آید. به عبارت دیگر، در مقابل هر ۱۰۰ نفر زن، ۱۰۴ نفر مرد وجود داشته است. این نسبت برای اطفال کمتر از یک سـاله ۱۰۶ و بـرای بزرگسالان ۶۵ ساله و بیشتر ۱۰۲ بوده است. از جمعیت کشور ۲۵ درصد در گروه سنی کمتر از ۱۵ ساله، ۳/۷۰ درصد در گـر وه سـنی ۶۴- ۱۵ساله و ۷/۴ درصد در گروه سنی ۶۵ ساله و بیشتر قرار داشته‌اند.

 

 

۰

۸۰۰۰

۱۶۰۰۰

۲۴۰۰۰

۳۲۰۰۰

۴۰۰۰۰

۴۸۰۰۰

۵۶۰۰۰

۶۴۰۰۰

۷۲۰۰۰

د

مرد

( نفر ) ( نفر )

نمودار ‏۲۱: هرم سنی ـ جنسی جمعیت استان

۰

۸۰۰۰

۱۶۰۰۰

۲۴۰۰۰

۳۲۰۰۰

۴۰۰۰۰

۴۸۰۰۰

۵۶۰۰۰

۶۴۰۰۰

۷۲۰۰۰

د

مرد

( نفر ) ( نفر )

نمودار ‏۲۲: هرم سنی ـ جنسی جمعیت نقاط شهری استان

در آبان ۱۳۹۰ از کل جمعیت استان ۱۱۳۳۰۸۴ نفر در خانوار معمولی ساکن، ۱۳۴۰ نفر در خانوار گروهی، ۱۷۲۴۵ نفر در خانوار مؤسسه‌ای و ۳ نفر در خانوار معمولی غیرساکن بوده‌اند.

۱ـ۲ـ۳ـ اقلیم

با توجه به عوامل مؤثر بر اقلیم و عناصر آب و هوایی استان قم، بطور کلی سه نوع آب و هوا را می‌توان به شرح زیر در سطح استان مشخص نمود:

اقلیم کوهستانی: نواحی غربی و جنوبی استان، ارتفاعات بالاتر از ۱۵۰۰ متری دیده می‌شود که خود به دو نوع معتدل و سرد کوهستانی تقسیم می‌شود، که سرد کوهستانی، بر قله‌های بیش از ۳۰۰۰ متر استان منطبق است.

اقلیم نیمه بیابانی: بر نواحی کوهپایه‌ای و دشت‌های استان از جمله دشت قم، منطبق است که دارای تابستان‌های گرم و خشک و زمستان‌های سرد می‌باشد.

اقلیم خشک بیابانی: در شرق استان و در سواحل دریاچه نمک قم وجود دارد. دارای تابستان‌های بسیار گرم و خشک و زمستان‌های سرد و خشک می‌‌باشد و کمی بارش (کمتر از ۱۰۰ میلیمتر) و شدت تبخیر و دمای شدید تابستانه از ویژگی‌های برجسته آن است.

براساس اقلیم نماهای دومارتن و آمبرژه،  نوع اقلیم این استان در اغلب نقاط خشک و خشک سرد می‌باشد و فقط در ارتفاعات آن در مرز آب و هوای نیمه خشک و خشک سرد قرار می‌گیرد.

۱ـ۲ـ۳ـ۱ـ دما

شرایط آب و هوائی استان قم به گونه‌ای است که از غرب به شرق و از جنوب به شمال بر میزان دما افزوده شده و از مقدار بارش و تعداد روزهای یخبندان و ابری کاسته می‌شود. نواحی مرتفع بالاتر از ۱۵۰۰ متر در غرب و جنوب استان دارای آب و هوای معتدل کوهستانی، نواحی کوهپایه‌ای و دشت‌های استان از جمله دشت قم دارای آب و هوای نیمه بیابانی و نواحی شرقی استان دارای آب و هوای گرم و خشک بیابانی می‌باشند.

در فصول سرد تنها سیستم پرفشار قطبی می‌تواند سرما و کاهش دما برای این استان به ارمغان آورد و در فصول گرم هم این استان کاملاً تحت تأثیر سیستم پرفشار مناطق حاره که دارای هوائی گرم و خشک است می‌باشد. نوسان درجه حرارت در شبانه روز و نیز فاصله درجه حرارت در تابستان و زمستان در این استان خیلی زیاد است. حداکثر مطلق دما در این استان ۴۹ درجه در ماه‌های تیر و مرداد و حداقل مطلق دما ۲۴- درجه سانتیگراد در بهمن ماه ثبت شده است. هرگاه دما افزایش می‌یابد تبخیر زیاد می‌شود و کاهش بارندگی و فزونی خشکی پدید می‌آید. میانگین دمای سالانه استان قم در حدود ۱۷ درجه سانتیگراد می‌باشد.

۱ـ۲ـ۳ـ۲ـ بارندگی

متوسط بارندگی سالانه ۳۰ ساله در این استان ۲/۱۶۳ میلیمتر می‌باشد که در حدود ۷۱/۶۴ درصد رقم بارش درازمدت کشور یعنی ۲/۲۵۲ میلیمتر می‌باشد. بیشتر بارندگی در این استان به صورت باران است. کمترین میزان بارش در طول سال که کمتر از ۱۰۰ میلیمتر است در پست‌ترین منطقه استان (اطراف دریاچه نمک) رخ می‌دهد و بیشترین بارندگی عمدتاً در غرب استان و بین ۲۰۰ تا ۳۰۰ میلیمتر را شامل می‌شود.

۱ـ۲ـ۳ـ۳ـ روزهای یخبندان

تعداد روزهای یخبندان به طور متوسط از ۴۸ روز تا ۱۰۳ روز در نقاط مختلف استان متغیر بوده و عمده آن در دی‌ماه و فصل زمستان اتفاق می‌افتد. متوسط ایام یخبندان این استان ۶۲ روز در سال می‌باشد.

۱ـ۲ـ۳ـ۴ـ رطوبت نسبی

به طور کلی استان قم دارای هوای خشک با میزان رطوبت پائین می‌باشد و متوسط رطوبت نسبی سالیانه آن در حدود ۴۶ درصد است.

۱ـ۲ـ۳ـ۵ـ پوشش گیاهی

با توجه به شرایط آب و هوایی و خصوصیات آب و خاک منطقه، پوشش گیاهی استان بسیار فقیر است. بدلیل شوری آب و خاک مناطق مرکزی و شرقی، در این مناطق فقط گیاهان خودروی طبیعی خشکی‌پسند و نمک‌دوست مانند خارشتر، خارزرد، گون، شیرین بیان، بومادران، گز و … قادرند به حیات خود ادامه دهند.

در نواحی غرب و جنوب استان، بدلیل شرایط مساعد آب و هوایی، پوشش گیاهی، از نوع استپ کوهستانی است و در لابلای آنها تک‌درخت، بوته‌زار و گلهای رنگارنگ نیز مشاهده می‌شود.

در این نواحی، در نقاطی که خاک غنی‌تر و شیب ملایم‌تر است، به دلیل باران کافی (بالای ۳۰۰ میلیمتر)، کشت دیم نیز رایج است. مراتع ییلاقی استان نیز در این نواحی قرار دارند که وسعت آنها بالغ بر ۲۰۰٫۰۰۰ هکتار می‌باشد.

با توجه به اقلیم حاکم بر استان قم، حدود ۱/۵ درصد از وسعت استان را جنگل‌ها تشکیل می‌دهند که می‌توان آن‌ها را به چهار گروه دسته‌بندی نمود:

الف) ذخیره‌گاه‌های جنگلی: این ذخیره‌گاه‌ها مناطقی با گونه‌های در حال انقراض، آسیب‌پذیر و دارای ویژگی‌های خاص می‌باشند که با مساحت ۲۰۰۰ هکتار در مناطق کوهستانی استان قرار دارند و شامل گونه‌های گیاهی چون بُنه و بادامچه می‌باشند.

ب) پارک‌های جنگلی: مهم‌ترین پارک‌های جنگلی استان قم، پارک جنگلی اسلام‌آباد (در کیلومتر ۱۰ جاده قم- سلفچگان)، پارک جنگلی علوی (نزدیک شهرک مهدیه) و پارک جنگلی الغدیر (در جاده نیزار) است. هدف از ایجاد این پارک‌های جنگلی، افزایش تفرجگاه‌ها و فضای سبز در استان بوده است.

ج) بیشه‌زارها: این مناطق با وسعت حدود ۱۱۱۰۰ هکتار، رویش‌گاه طبیعی گز است که در اطراف رود مسیله (نزدیک روستای مشک‌آباد)، حاشیه رودخانه قره چای و اطراف رود شور واقع در جنوب کاروانسرای دِبرگچین (شمال شرق استان قم) قرار دارد.

د) تاغ‌زارها: تاغ‌زارهای استان قم بیشتر در اطراف روستای حسین‌آباد میش مست قرار دارند.

همچنین در سال‌های اخیر اداره کل منابع طبیعی استان قم به منظور تثبیت ماسه‌های روان، در کانون‌های فرسایش بادی از جمله منطقه کوه نمک در شمال غرب استان، منطقه حسین‌آباد میش مست واقع در جنوب شرقی و منطقه مسیله در شرق استان، به جنگل‌کاری و نهال‌کاری با گونه‌های تاغ، گز و اسفناج وحشی اقدام نموده که بیشه‌زارهای زیبایی در این مناطق به وجود آورده است.

از دیگر رویشگاه‌های استان قم، مراتع می‌باشند که در حال حاضر وسعت آن ۷۲۳۰۱۹ هکتار بوده و از نظر موقعیت به سه دسته مراتع کوهستانی، تپه ماهوری و دشتی تقسیم می‌شوند. بخش غربی و جنوبی استان که از نظر فصل چرای دام جزو مراتع ییلاقی محسوب می‌شود، به دلیل شرایط مناسب‌تر آب و هوایی، پوشش گیاهی آن از نوع استپ کوهستانی است. در بخش شرقی و مرکزی استان از نظر فصل چرای دام، مراتع از نوع قشلاقی بوده و پوشش گیاهی به دلیل شوری آب و خاک و کمبود بارش، بیشتر از نوع گیاهان شورپسند و خشکی‌پسند است.

مراتع استان قم در حفظ آب و خاک و ایجاد تعادل در محیط زیست از اهمیت بسزایی برخوردارند.

در استان قم تاکنون ۷۰۰ گونه گیاهی شناسایی شده که این مقدار، ۱۰ درصد کل گونه‌های گیاهی کشور است و از این میان حدود ۱۵۰ گونه دارای ارزش دارویی است که از جمله آن می‌توان به کاسنی، خارشتر، شیرین بیان و بومادران اشاره نمود. برخی از گونه‌های گیاهی همچون ریواس، کنگر، زرشک و سماق ارزش خوراکی دارند و گروهی نیز مانند گون، باریجه و اُشنان، به عنوان گیاهان صنعتی مورد استفاده قرار می‌گیرند.

۱ـ۲ـ۴ـ زبان

زبان رسمی مردم قم فارسی دری با لهجه قمی است که از گذشته‌های دور به این زبان تکلم می‌نموده‌اند اما امروزه این گویش تا حدّ زیادی به لهجه تهرانی نزدیک شده و لهجه قمی اصیل به تدریج رو به فراموشی گذاشته و بیشتر در میان افراد میان‌سال رایج است.

شهر قم به علت مهاجرپذیر بودن دارای انواع زبان‌ها و لهجه‌ها می‌باشد و مهاجران علاوه بر زبان فارسی به زبان و گویش خاص خود نیز سخن می‌گویند. از دیگر گویش‌های رایج در قم می‌توان به کردی، کله کوی شیرازی، خلجی و بختیاری اشاره نمود.

۱ـ۲ـ۵ـ وضعیت اقتصادی و اشتغال

مهم‌ترین عامل مؤثر بر وضعیت اقتصادی استان قم، صنعت گردشگری از شاخه توریسم مذهبی است و دلیل آن وجود حرم حضرت معصومه (س) است که در تمام فصول سال پذیرای زائران بسیاری از نقاط مختلف کشور و جهان است و این امر موجب رونق بازار کار و خدمات در شهر قم شده است.

بعد از صنعت گردشگری، به‌ترتیب صنایع، معادن، کشاورزی و صنایع دستی، از منابع مهم اقتصادی استان قم محسوب می‌شوند.

۱ـ۲ـ۵ـ۱ـ اشتغال و بی‌کاری

بر اساس نتایج طرح آمارگیری از نیروی کار در بهار سال ۱۳۹۴ نرخ بی‌کاری استان ۹/۹ درصد و در سطح کشور ۸/۱۰ درصد است.

نرخ مشارکت اقتصادی استان نیز ۶/۳۲ درصد و این نرخ در کشور ۰/۳۸ درصد برآورد شده است.

۱ـ۲ـ۵ـ۲ـ تورم

نرخ تورم استان قم در خرداد سال ۱۳۹۴، ۱/۱۵ درصد و این نرخ در سطح کشور ۲/۱۴ درصد بوده است.

۱ـ۲ـ۶ـ ویژگی‌های فرهنگی

قم با داشتن سابقه‌ی یکجانشینی ۷۰۰۰ ساله دارای فرهنگ عامه‌ی مخصوص به خود است که تحت تأثیر ارتباط بین مردم و ویژگی‌های جغرافیایی این سرزمین در طول تاریخ به وجود آمده است.

۱ـ۲ـ۶ـ۱ـ آیین‌ها و آداب و رسوم مردم

به طور کلی آداب و رسوم شامل شیوه‌های زندگی و عادات خاص یک ملت یا مردم یک منطقه است؛ به عبارتی، آداب و رسوم، الگوهای اساسی و مهم رفتار است که افراد یک محیط اجتماعی می‌پذیرند. آیین و آداب و رسوم مردم قم را می‌توان به دو گروه دسته‌بندی کرد:

الف) آیین‌ها و آداب و رسوم مذهبی

در قم آیین‌ها و آداب و رسوم مذهبی متعددی در طول سال برگزار می‌شود؛ از جمله می‌توان به مراسم عید فطر، قربان، نیمه شعبان و مراسم یادمان ورود حضرت معصومه (س) به قم، مراسم اعتکاف و آیین‌های عزاداری اشاره کرد.

جهت توضیح یکی از این مراسمات، مراسم یادمان ورود حضرت معصومه (س) به قم، روز بیست و سوم ربیع الاول سال ۲۰۱ هجری قمری، روز ورود حضرت معصومه (س) از مسیر ساوه به قم است. در این روز، مردم قم و خادمان حرم در یک حرکت نمادین به اتفاق شخصی که نماد موسی ابن خزرج است تا بیرون شهر به استقبال آن حضرت می‌روند. این شخص که افسار شتر حضرت را به دست دارد، آن بانوی بزرگوار را به منزل شخصی خود هدایت می‌کند و در پایان مراسم، ضریح و مرقد مطهر آن حضرت گلباران می‌شود.

همچنین مراسم لاله‌گردانی، لاله‌گردانی یا شمعدان‌گردانی حرم مطهر حضرت معصومه (س) از جمله مراسم زیبا و دیدنی است که مخصوص تغییر خادمان حرم است. به همین مناسبت، ۷ عدد شمعدان که درون هر یک از آنها یک شمع روشن است، بین دو ردیف خادمان حرم که لباس یک‌شکل بر تن دارند، قرار می‌گیرد. آنها چوب‌پرهای خود را روی زمین در جلوی خود می‌نهند. در این هنگام، یکی از مردانی که در جلوی صف ایستاده در ایوان طلا رو به حرم شروع به خواندن خطبه می‌کند.

خادمان هنگامی که نوبت کشیک آنها به پایان می‌رسد، در این صف قرار می‌گیرند. بعد از پایان خطبه، یک نفر شمعدان را برمی‌دارد، می‌بوسد و مراسم خاتمه می‌یابد. در حقیقت، کسی که شمعدان را به دست می‌گیرد، کار روزانه‌ی خود را شروع می‌کند.

ب) آیین‌ها و آداب و رسوم بومی و سنتی

با توجه به ویژگی‌های جغرافیایی و فرهنگی قم، آیین‌ها و آداب و رسوم بومی و سنتی گوناگونی وجود دارد؛ از جمله می‌توان به مراسم شب چله، نوروز، تحویل سال و مراسم آن، سیزده بدر و مراسم سردرختی اشاره کرد.

در برخی از روستاهای قم به ویژه در وشنوه، مراسمی به نام سردرختی متداول است و در اوایل بهار برای اینکه درختان باغ از گزند سرما در امان بمانند، این رسم به اجرا درمی‌آید.

۱ـ۲ـ۶ـ۲ـ پوشاک مردم قم

تقریباً تمامی زنان شهر قم برای پوشش از چادر استفاده می‌کنند و در میان برخی از ایشان بستن سرپوش‌هایی چون پوشیه و نقاب نیز رایج است.

پوشش زنان استان قم در گذشته عبارت بوده از پیراهن دورچین (پاچین)، پیراهن راسته، شلوار قردار، شلیته، جلیقه، آرخالق و شلوار (تمون) که از پارچه‌های ساده، راه‌راه و گلدار از جنس دبیت، کرباس، چیت و متقال تهیه می‌شد. پاپوش زنان را نیز کفش‌هایی همچون گیوه، گالش و چرمی تشکیل می‌داد.

زنان در هنگام خروج از منزل چاقچور به پا می‌کردند. چاقچور شلوار گشاد و بلندی بود که کمر آن لیفه و در قسمت مچ پا، پاچین داشت. در این حالت زیرجامه داخل چاقچور قرار می‌گرفت.

زنان در روستاها پیراهن‌های بلندی بر تن می‌کردند که تا زانوی آن‌ها می‌رسید و معمولاً این پیراهن‌ها سفید گلدار با دو جیب بود که در طرفین دوخته می‌شد. در زیر این پوشش، شلواری نیز به پا می‌کردند.

زنان همیشه حتی در خانه نیز روسری (چارقد) سفید بر سر داشتند. چارقد را به صورت مثلثی تاکرده بر سر گذاشته و دسته‌ه ای آن را در زیر گلو گره زده یا با سنجاق در زیر چانه محکم می‌کردند. برخی از ایشان در دو طرف سنجاق، پارچه کوچک سبزی که با یکی از زیارت‌های ائمه یا امامزادگان متبرک شده بود، قرار می‌دادند و اگر پولی همراه خود داشتند، آن را در گوشه چارقد خود گره می‌زدند.

تن‌پوش مردان استان قم در گذشته شامل پیراهن یقه شیخی، جلیقه، کت و قبا بوده که به همراه شلوارهای ساده و گشاد از جنس دبیت و کرباس به تن می‌کردند. مردان در گذشته کلاه‌هایی از نوع بافتنی، نخی، پوستی، نمدی، پهلوی و شابگاه (شاپو) به سر می‌گذاشتند. پاپوش آن‌ها را نیز گیوه و نعلین تشکیل می‌داد. امروزه اکثر مردان در استان قم از پیراهن ساده مردانه و شلوار پارچه‌ای یا کتان استفاده می‌کنند.

 

۱ـ۲ـ۷ـ صنایع دستی

هنرهای سنتی و دستی در استان قم همانند سایر استان‌های دیگر کشور از دیرباز در میان ساکنان آن رایج بوده است. مهم‌ترین صنایع دستی استان قم عبارتند از قالی‌بافی، سفالگری، کاشی‌سازی، کاشی‌تراشی، آجرتراشی، حجاری و منبت‌کاری.

قالی‌بافی: عمده‌ترین فعالیت دستی در استان قم به قالی‌بافی اختصاص دارد. قالی‌های تولید شده در استان قم دارای گره فارسی و همواره به دلیل استفاده از رنگ‌های زیبا و چشم‌نواز مشهور بوده است. رنگ‌های اصلی فرش قم را ۱۶ رنگ لاکی روشن و تیره، سرمه‌ای، کرم روشن و تیره، نخودی، بِژ، قهوه‌ای سوخته و روشن، آبی روشن و سیر، مشکی، خاکی، طلایی و مسی تشکیل می‌دهند. طرح‌های قالی قم همانند رنگ‌های مورد استفاده، از تنوع و گستردگی خاصی برخوردارند. نقش بته در زمینه‌های کرم و در اندازه‌های ۲ ذَرع تا ۷ متر بافته می‌شود. طرح‌های اسلیمی، ختایی، لچک ترنج‌دار و نیز طرح‌های درختی همانند قالیچه‌های اصفهان، از جمله طرح‌هایی است که بیشترین تولیدات را به خود اختصاص می‌دهند. نقش‌های کومه‌ای (درختی، حیوانی، بوته‌ای)، شاه عباسی و گل فرنگ، به لحاظ امکاناتی که طراح در رنگ‌آمیزی آن‌ها دارد، از زیبایی چشمگیری نسبت به رنگ‌های بدیع بهره‌مند می‌باشند. طرح قالی‌های شکارگاهی نیز گرچه از اصفهان نشأت گرفته اما نمونه‌های فراوانی از این طرح را در قالیچه‌های ابریشم بافت قم می‌توان مشاهده کرد. طرح‌های هندسی همانند قالی‌های قفقاز و نقش‌های هراتی موسوم به ماهی درهم نیز از دیگر طرح‌های استفاده شده در متن قالی قم می‌باشد. فرش‌های تولیدی این استان بیشتر در اندازه‌های ذَرع، نیم و دو ذَرعی و ابعاد ۴، ۷ و ۱۲ مترمربع بافته می‌شوند.

این هنر نفیس قرن‌هاست که در نقاط مختلف استان رواج دارد و امروزه ۱۰ هزار نفر به آن اشتغال دارند که از این رقم ۶۰ درصد را مردان و ۴۰ درصد را زنان تشکیل می‌دهند.

ماهانه ۴۰۰۰ متر فرش ابریشم در این استان بافته می‌شود.

منبت‌کاری: منبت‌کاری به هنر کنده‌کاری خاص همراه با خلل و فرج بر روی چوب گفته می‌شود. این هنر در دو نوع ریز و درشت بر روی چوب، استخوان و عاج انجام می‌شود و شامل مجسمه‌سازی، گلبرگ، طرح‌های اسلیمی، ختایی و … می‌باشد.

هنر منبت‌کاری یکی از قدیمی‌ترین هنرهای رایج در استان قم است. قدیمی‌ترین اثر منبت‌کاری ثبت شده در قم مربوط به ۷۰۰ سال پیش می‌باشد.

استان قم با برخورداری از هنرمندان و صنعت‌گران مطرح در زمینه منبت‌کاری، اصلی‌ترین و بزرگ‌ترین قطب این هنر در ایران به شمار می‌رود و محصولات تولیدی این استان به اقصی نقاط جهان صادر می‌شود.

مرواربافی: در صنعت مرواربافی به کمک ترکه‌های باریکی که مروار نامیده می‌شود و کشت آن در اطراف تهران، کرج، سولقان، بهار (استان همدان)، ملایر و مراغه رایج است، مصنوعاتی مانند سبد، جامیوه‌ای، مبل، میز، کلاهک آباژور، حباب چراغ، جای نان و … تولید می‌شود که از نظر شکل و ظاهر بسیار شبیه به محصولات بامبو است.

مرواربافان پس از تهیه ترکه‌های مورد نیاز از مناطق فوق، آن را انبار نموده و به تدریج پس از گرفتن زوائد آن، ترکه‌ها را از طول به ۳ یا ۴ تکه تقسیم نموده و آن‌ها را در ظرف‌های مخصوصی با آب می‌جوشانند سپس لایه بیرونی آن را می‌گیرند و پس از خشک‌شدن، جهت بافت و تولید محصولات مورد نظر از آن‌ها استفاده می‌کنند.

صنعت مرواربافی سابقه چندانی ندارد و طی سال‌های اخیر در برخی نقاط کشور از جمله قم، گیلان و برخی استان‌های جنوبی کشور رواج یافته است.

سرامیک‌سازی و سفالگری: از دیگر صنایع رایج در استان قم می‌توان به سرامیک‌سازی و سفالگری اشاره نمود. از آنجا که این منطقه دارای خاک مرغوب جهت این هنر می‌باشد، سرامیک و ظروف سفالی آن شهرت منطقه‌ای پیدا کرده است.

سفال و سرامیک‌ با بهره گرفتن از گِل رس و گِل حاصل از سنگ‌های کوارتز و کائولن به کمک دست و چرخ سفالگری ساخته و سپس در کوره‌ پخته می‌شود.

مواد و مصالح سفال در قم بسته به نوع محصول، نیاز و ذوق تولیدکننده، با روش‌های مختلفی تهیه یا آماده می‌گردد. تولیدات سفال و سرامیک قم شامل انواع محصولات کاربردی، تزئینی، تلفیقی، قالبی، چرخ‌ساز و حجمی قابل تقسیم‌بندی است.

استفاده از لعاب‌هایی با رنگ‌های مختلف، بهره‌گیری از نقوش سنتی اسلامی، بکارگیری برخی لعاب‌های سنتی با توجه به وضعیت جغرافیایی قم (همچون لعاب قلیایی و نمکی) و تولید محصولات چرخ‌ساز و قالبی و برخی سفال‌های خاص همچون خرمهره، پِی‌سوزها، شمعدانی‌ها و محصولات تلفیقی- ترکیبی، از شاخصه‌های سفال قم می‌باشد.

وجود خاک‌های مرغوب جهت سرامیک‌سازی، سبب ایجاد هنرها و صنایعی از قبیل کاشی‌سازی و آجرپزی نیز در استان قم شده است. در استان قم عده زیادی به تولید آجر اشتغال دارند و محصولات تولید شده از معروفیت خاصی برخوردار بوده و به شهرهای مختلف صادر می‌گردد.

۱ـ۲ـ۸ـ سوغات

مهم‌ترین سوغات شهر قم، سوهان است. سوهان نوعی شیرینی خاص و معروف است که پیشینه‌ی آن به دوران قاجار می‌رسد.

امکان ندارد از شهر مقدس قم عبور کنید و چشم‌تان به یک سوهان فروشی نخورد. اطراف حرم مطهر حضرت معصومه (س) و حوالی ورودی و خروجی‌های قم به تهران، اراک، اصفهان و کاشان مملو از فروشگاه‌هایی است که شما را به خرید سوغات قم دعوت می‌کنند. سوهان، از بهترین شیرینی‌های محلی ایران است که به ذائقه تمامی مردم دنیا خوشایند است. سوهان برای اولین بار در قم پخته شده است، نقل می‌کنند که در دوره قاجاریه و به سال۱۲۸۵ شمسی بنا بوده است، صحن بزرگ حضرت معصومه (س) افتتاح شود و برای این منظور پادشاه وقت، رئیس ایل قاجار را به قم می‌فرستد. کسبه و بازاریان قم نیز به استقبال فرستاده دربار رفته و هر کدام با خود تحفه و هدیه‌ای نیز می‌برند. یکی از آن هدایا، حلوای قمی بوده که از طرف صنف عطار تقدیم شده بود. رئیس ایل قاجار هنگام بازگشت به تهران به تولیت حرم که میزبان وی بوده است، می‌گوید: «آن حلوا، چون سوهان دل مرا صیقل داد و غذایم را هضم کرد، از این بدهید تا برای اعلی‌حضرت ببرم.» بدین ترتیب، حلوای قم که در آن زمان در عطاری‌ها پخته می‌شد، مورد توجه شاه و درباریان قرار می‌گیرد و به «سوهان» شهرت می‌یابد. تقاضا برای «سوهان» که دیگر خوراک شاهان شده بود، افزایش می‌یابد و به مرور کارگاه‌هایی مستقل نیز برای پخت سوهان شکل می‌گیرد.

انواع سوهان قم عبارتند از: سوهان عسلی، سوهان کنجدی، سوهان بادامی، سوهان گزی، سوهان لقمه‌ای، سوهان کره‌ای، سوهان پشمکی، سوهان خلالی، سوهان حبه‌ای، سوهان شکلاتی و… تولید و عرضه می‌شود.

سوغات‌های دیگر استان عبارت است از مهر، تسبیح، سجاده، انگشتر، صنایع دستی و خوراکی‌هایی مانند: انجیر، انار، فندق، رب انار و حلوا شکری.

 

۱ـ۲ـ۹ـ مراکز خرید شهر قم

طبق اعلام سایت استانداری قم، لیست مراکز خرید شهر قم به شرح ذیل می‌باشد:

جدول ‏۲۳: جدول مراکز خرید قم

مرکز خرید آدرس
محیا خ انقلاب- بین ک ۵۱ و ۵۳
پاسارگاد شهر پردیسان – خ لاله-انتهای ک ۹
بنیان خیابان طالقانی- بین کوچه شماره ۱۰۲ و ۱۰۴
شرکت تعاونی مصرف روستاییان خیابان ۱۵خرداد- خیابان ۲۰ متری تقوی
فروشگاه سامان خیابان عطاران- مقابل خیابان مفتح
زرگر ابتدای بلوار عماریاسر
مهرگان میدان سپاه(جمهوری)
رضوان شعبه شماره ۱ خیابان ۱۵خرداد – انتهای کوچه ۱۰
شاه حمزه خیابان اذر – داخل کوچه شماره ۱۲
سعدی خیابان آذر- بین کوچه ۶۷و ۶۹
دلتا خیابان صفاییه – نبش کوچه شماره ۳۱
فرهنگیان خ فرهنگیان- جنب مسجد امام صادق
بازرگانی بلوار ۱۵ خرداد- ک ۵۹
پدیده خیابان ۲۰متری گلستان- بین کوچه شماره ۲۵ و ۲۷
بازار روز بنفشه خیابان آذر – نبش کوچه ۷۳
صدوق ۴۵ متری صدوق
شرکت تعاونی مصرف خیریه ثاراله خیابان ۴۵متری صدوق – خیابان مالک اشتر
کوثر خیابان لواسانی(ساحلی۹- جنب گمرک
تعاونی مصرف کارکنان مرکز مدیریت حوزه علمیه خ طالقانی- ک ۵۰
فروشگاه مرکزی اتکا خ ۱۹ دی- جنب بیمارستان کامکار
بنیاد شهید و امور ایثارگران خ سمیه- بین ک ۶ و ۸
جانبازان م شهید محلاتی
بنیاد ۱۵ خرداد خ ارم- بعد از ک ۱۱
فرهنگیان خ ارم- چهار راه شهدا
نگین خیابان آذر، روبروی زایشگاه ایزدی، بین ک ۱۵ و ۱۵/۱
شرکت تعاونی اعتبار کارکنان جهاد کشاورزی- شعبه استان قم خ ۱۵ خرداد- بین ک ۱۳ و ۱۵
جانبازان مرکزی خیابان شهید فاطمی- بین کوچه ۱۱ و ۱۳
سبد خیابان شهید فاطمی – بین کوچه ۳ و ۵
مجیدیه بلوار شهید کبیری- میدان مجیدیه
انتخاب (شعبه ۲) میدان جمهوری
رسالت خیابان انقلاب – جنب قبرستان باغ بهشت
طلاب خیابان ۱۵خرداد- خ شهید قدوسی- نبش کوچه۴
حافظ خیابان ۱۵خرداد- جنب امامزاده شاه سید علی
ایرانیان خ جمهوری- ک ۳۶ و ۳۸
ستاره خیابان صفاشهر
جانبازان خ فرهنگیان- خ اطلس
یاس خیابان آذر- بین کوچه ۵۸ و ۶۰
یاس خ شهید منتظری- نبش ک ۸
مرکزی خیابان امامزاده ابراهیم- جنب مسجد حضرت ابوالفضل (ع)
مرکز خرید انصار ابتدای خیابان هندیان
یاس ۳۰ م کیوانفر- بین خ شهید مدنی و ک ۵
فروشگاه بعثت خیابان ۴۵ متری کارگر- نبش کوچه شماره ۹
رفاه قم میدان سعیدی فروشگاه رفاه
شرکت تعاونی مصرف سنگبری‌های استان قم خ۲۰متری شهید رییس کریمی بین ک ۲۱و۲۳
توحید۲ ۲۰ م شهید بهشتی- نبش خ چمران شمالی
آفتاب مهتاب م زین الدین- بعد از ک۹
توحید خیابان نیروگاه
جانبازان خیابان امام خمینی(ره)
همشهری خیابان امامزاده ابراهیم- نبش ک ۳۱
انتخاب خیابان توحید – روبروی کوچه ۱۵
سجاد خ امامزاده ابراهیم- جنب ک ۴۶
تلالو جمیل میدان ایران مرینوس، بعد از پل انقلاب
بعثت ۲ میدان نبوت- ابتدای بلوار کشاورز
نبوت خ توحید- نبش م نبوت
تعاونی مصرف فرهنگیان ۴۵ متری کارگر – نبش کوچه ۱۴
بسیجیان ۳۰ م کیوانفر- بین ک ۲۴ و ۲۶
شاهد خ توحید- خ شاهد- نبش ک ۳
دهکده خیابان ۲۰متری شهید بهشتی- نرسیده به خیابان هفت تیر
فروشگاه تعاونی مصرف ابتدای خیابان نوزده دی – جنب کلانتری ۱۲
بنیاد شهید ۲ بلوار شهید صدوقی- بعد از کوچه شماره ۵۵
جانبازان ۴ نبش میدان کشاورز

 

 

 

 

۱ـ۲ـ۱۰ـ بوستان‌ها و پارک‌های شهر قم

طبق اعلام سایت استانداری قم، لیست بوستان‌ها و پارک‌های شهر قم به شرح ذیل می‌باشد:

جدول ‏۲۴: جدول بوستان‌های قم

فایل متن کامل این پایان نامه در سایت abisho.ir موجود است.

بوستان‌ها و پارک‌ها آدرس
پردیس شهرک پردیسان – نبش میدان اصلی
بوستان مهدی انتهای خیابان لواسانی- نبش کمربندی
بوستان مژده بلوار غدیر- خ صفاشهر- ک۱
بوستان غنچه بلوار شهید کریمی(بنیاد)- خ شهید مطهری- نبش ک ۸
بوستان خرم بلوار شهید کریمی(بنیاد)- خ لقمان حکیم- انتهای ک ۴
شهروند خ لقمان حکیم- بین ک ۱۷ و ۱۹
بوستان لقمان حکیم بلوار شهید کریمی(بنیاد)- خ لقمان حکیم
بوستان لادن بلوار شهید کریمی(بنیاد)- نبش خ دکتر مفتح
بوستان رعنا بلوار شهید کریمی(بنیاد)- بعد از خ  مفتح
بوستان عارف بلوار شهید کریمی(بنیاد)- خ شهید باهنر- نبش ک ۱۴
بوستان فضیلت بلوار شهید کریمی(بنیاد)- خ باهنر- روبروی ک ۲۰
بوستان شادی بلوار شهید کریمی(بنیاد)- خ امیرکبیر- روبروی مسجد
بوستان خجسته بلوار شهید کریمی(بنیاد)- خ دکتر شهید مفتح- نبش ک۳
بوستان مرجان بلوار شهید کریمی(بنیاد)- خ شهید صدوقی- نبش ک ۶
بوستان اندیشه بلوار شهید کریمی(بنیاد)- خ شهید دکتر مفتح- انتهای ک ۶
مجتمع تفریحی- ورزشی خورشید ۴۵ م صدوق- ک کوکب- روبروی بوستان کوکب- نبش ک ۱
بوستان کوکب ۴۵ م صدوق- ک کوکب- روبروی پارک خورشید- نبش ک ۲
بوستان بنفشه بلوار شهید کریمی(بنیاد)- جنب درمانگاه
بوستان ستاره بلوار شهید کریمی(بنیاد)- خ باهنر-  ک ۹
بوستان پگاه بلوار شهید کریمی(بنیاد)- خ قمر بنی هاشم- خ شقایق- انتهای ک ۱۰
بوستان شمیم شهرک ایثار- خ شبنم- خ شهید محمد جاوید- فرعی سوم
بوستان شفق بلوار شهید کریمی(بنیاد)- خ شهید صدوقی- نبش ک ۱۳
بوستان گلباران بنیاد- خ شهید دکتر بهشتی- خ کوثر
بوستان علوی بلوار غدیر
بوستان رضوانه بلوار شهید کریمی(بنیاد)- خ امام سجاد- نبش ک ۱
بوستان نگاه بلوار شهید کریمی(بنیاد)- خ مفتح- نبش ک ۱۰
بوستان میخک بلوار شهید کریمی(بنیاد)- خ باهنر- نبش ک ۷
یاس بلوار ۱۵ خرداد- ک ۵۶
بوستان طلوع خیابان معلم – میدان روح اله
بوستان غزال بلوار شهید کریمی(بنیاد)- خ شهید صدوقی- نبش ک ۱۱
بوستان فرهنگ خیابان ۱۹دی- ک ۵۸
بوستان معلم باجک ۳ – نبش کمربندی- روبروی بوستان مهدی
قمر بنی هاشم بلوار شهید کریمی(بنیاد)- خ قمر بنی هاشم- روبروی خ شهید محمد جاوید
بوستان نغمه بلوار شهید کریمی(بنیاد)- خ مفتح- ک۲- فرعی دوم سمت راست
نیایش شهرک پردیسان- انتهای خ مولوی
ژاله شهر پردیسان- انتهای خ ژاله- جنب کلانتری
معراج بلوار ۱۵ خرداد- ۲۰ م شهدا- روبروی ک ۱۲
قاصدک خ عدالت- ک ۸- خ شهیدان قائمی
بوستان آزادگان میدان محلاتی- ابتدای جاده سراجه – خیابان ولایت
بوستان عقاقی خیابان دکتر فاطمی- ک ۱۸
بوستان آرش خیابان هنرستان – انتهای کوچه ۲۲
اطلس شهر قائم – بلوار شهید کبیری
بوستان نجمه ابتدای خ شهید فاطمی
دانش بلوار شهید کریمی(بنیاد)- خ قمر بنی هاشم- خ شقایق- ک۳
بوستان مینا خیابان ۱۹دی -ک ۶۲
بوستان ولی عصر نبش میدان ولی عصر
بوستان محلاتی میدان محلاتی- ابتدای خیابان بهاءالدینی
بوستان فردوس خیابان شهید فاطمی انتهای کوچه شماره ۳
بوستان نرگس (ویژه بانوان) ۴۵ م صدوق- خ یاسمن- جنب مجتمع مسکونی یاس
شاه حمزه خیابان آذر – داخل کوچه ۱۰۲
بوستان گلها بلوار غدیر- ک ۳۰
ساحل خیابان ساحلی- نبش ک ۴۰
بوستان بهاره خیابان معلم – کوچه شماره ۴
باقرالعلوم م امام- ۱۶ م فلسطین- خ شهید حسینی- انتهای ک ۱۵
بوستان نبوت خ توحید- م نبوت
بوستان آبشار میدان هفتاد دو تن
گلها شیخ آباد- ۱۶ م ولیعصر- ۲۰ م حکمت- بعد از ک ۸
فدک شیخ آباد- ۱۶ م ولیعصر- ۲۰ م حکمت- بین ک ۱۴ و ۱۶
بوستان حافظ خیابان توحید- ۲۰ م حافظ
بوستان امام علی (ع) خیابان ۴۵ متری کارگر- خ هندیان- جنب مدرسه نمازی خواه
بوستان کوثر خیابان توحید – بعد از میدان امینی بیات
بوستان امام حسن(ع) شهرک امام حسن- خ امام حسن- جنب اورژانس
حضرت ابوالفضل خ ۷ تیر- تقاطع ۳۰ م کیوانفر
بوستان مادر خ امام- بلوار اشراق- انتهای خ ابوذر
بوستان چکاوک خ امام- انتهای شهرک امام حسن- مقابل پادگان امام صادق(ع)
پارک تفریحی خیابان امام حسین- ک ۶ و ۸
بوستان گلستان خیابان امامزاده ابراهیم – خ ۱۶متری ولیعصر
بوستان نرگس خیابان امامزاده ابراهیم – نبش خیابان نرگس
بوستان ساجده بلوار نواب صفوی- خ آیت الله مدنی- ک ۴
بوستان ابوذر خ امام- بلوار اشراق- خ ابوذر
پونه شیخ آباد- ۱۶ م ولیعصر- انتهای ک ۲۴
زنگارکی خ امامزاده ابراهیم- ۲۰ م مطهری- ۱۶ م زنگارکی
صبا ۳۰ م توحید- انتهای ۱۶ م طفلان مسلم
بوستان لاله‌ها اتوبان قم،تهران- قبرستان بهشت معصومه
بوستان لاله م آزادگان- جنب خ مرصاد
بوستان بنیادی بلوار امام موسی صدر
بوستان نسیم میدان آزادگان
بوستان ریحانه بلوار امام موسی صدر – روبروی نمایشگاه دائمی
بوستان خاطره بلوار نواب صفوی- خ آیت الله مدنی- ک ۸
بوستان کودک خیابان هندیان – کوچه شهید حسین دولتی
بوستان شهید رجایی خ امام موسی صدر-بعد از میدان مطهری
بوستان پرستار بلوار نواب صفوی- خ آیت الله مدنی- ک ۳
مدنی خ امامزاده ابراهیم- ۲۰ م مطهری- نبش ک ۳۱
بوستان قلعه کامکار انتهای بلوار حضرت معصومه (س)- جنب پاسگاه ۲۰
بوستان شفق ۲۰ م شاد قلی خان
بوستان هاشمی انتهای بلوار عمار یاسر

 

۱ـ۲ـ۱۱ـ دریاچه مصنوعی شهر قم

مجموعه تفریحی – ورزشی جوان در حاشیه کمربندی امام علی (ع) -کمربندی جاده اراک- نرسیده به تقاطع شهید کلانتری ساخته شده و در حال حاضر بخش قایقرانی استخر آن فعال است.

دریاچه مصنوعی این مجموعه برای ذخیره آب مورد نیاز آبیاری با همکاری اداره کل جهاد کشاورزی استان ساخته شد و در چند سال اخیر تلاش شد با گسترش فضای اطراف آن از این مجموعه بعنوان یکی از فضاهای گردشگری استان استفاده شود.

ابعاد این دریاچه مصنوعی ۱۳۵ در ۲۴۵ متر و عمق آن نیز ۱۷ متر می‌باشد به مساحت حدود ۳۳۰۰۰ مترمربع که در آن ماهی‌های سفید، کپور و قزل آلا برای ماهیگیری وجود دارد.

این دریاچه مصنوعی علاوه بر اینکه در تلطیف آب و هوا مؤثر است بعنوان ذخیره آب برای آبیاری فضای سبز در زمینه تفکیک آبیاری فضای سبز از آب شرب شهری نقش بسزایی را ایفا می‌کند.

از این دریاچه مصنوعی بهره‌برداری دیگری نیز انجام می‌شود که از جمله آنها می‌توان به بحث پرورش ماهی و قایقرانی اشاره کرد تا مردم از این فرصت برای تفریح استفاده‌کنند.

 

۱ـ۲ـ۱۲ـ پارک آبی شهر قم

در شهر قم هیچ پارک آبی وجود ندارد ولی یک پارک آبی در بوستان غدیر قم در حال ساخت می‌باشد که امیدواریم باعث توقف هرچه بیشتر گردشگران در قم گردد.

 

۱ـ۲ـ۱۳ـ شهر بازی شهر قم

طبق اعلام سایت استانداری قم، لیست شهر بازی‌های شهر قم به شرح ذیل می‌باشد:

جدول ‏۲۵: جدول شهربازی‌های قم

شهربازی آدرس
نجمه(پارک دورشهر) ابتدای خ شهید فاطمی(دورشهر)
بوستان پاسداران خیابان توحید- خیابان ۱۸ متری جواد الئمه- خ پاسدراان شرقی- انتهلی کوچه اول
بوستان انصار انتهای خیابان انصار المهدی
بوستان ریحانه انتهای خیابان خاکفرج – روبروی نمایشگاه دائمی
پارک بازی شادی خ اراک- زیر پل نیروگاه
بوستان هاشمی انتهای بلوار عمار یاسر
مجتمع توریستی رنگین کمان بلوار غدیر- جنب اداره آب و فاضلاب
مجتمع توریستی آرین بلوار غدیر-  بوستان علوی
عصر جدید سالاریه – فلکه میثم
بوستان ولی عصر نبش میدان ولی عصر